egyptian gods

ავტორი: ჯოშუა მარკი

მთარგმნელი: ეკატერინე სამხარაძე

წყარო

ღმერთები და ქალღმერთები ძველი ეგვიპტის ხალხის ყოველდღიური ცხოვრების განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდნენ. სულაც არაა გასაკვირი, რომ ეგვიპტურ პანთეონში 2000 მეტი ღვთაება იყო. ზოგიერთი მათგანის სახელი ძალიან ცნობილია; ისიდა, ოსირისი, ჰორუსი, ამონი, რა, ჰათჰორი, ბასტეტი, ანუბისი და პტაჰი მაშინ როცა დანარჩენები არც ისე ცნობილია. უფრო ცნობილი ღმერთები მთელი სახელმწიფორ ღვთაებები გახდნენ, მაშინ, როცა სხვები რომელიმე რეგიონის მფარველებად მოიაზრებოდნენ, ან უბრალოდ უკავშირდებოდნენ ზოგიერთ როლს ან რიტუალს. მაგალითად, ქალღმერთი ქებეტი, ნაკლებად ცნობილი ღვთაება, რომელიც ცივ წყალს სთავაზობდა გარდაცვლილების სულებს სანამ ისინი სამსჯავროზე წარსდგებოდნენ საიქიოში, ასევე ქალღმერთი სეშატი, რომელიც დაწერილი სიტყვისა და საზომი ერთეულების ღვთაება იყო, დაჩრდილა თოტმა ასევე დაწერილი სიტყვისა და საზომი ერთეულების მფარველმა. ძველი ეგვიპტური კულტურა ამოიზარდა ამ ღვთაებათა გაგებიდან და იმ მნიშვნელოვანი როლიდან რომელიც მათ შეასრულეს ყოველი არსების მარადიულ მოგზაურობაში.

ისტორიკოსი მარგარეტ ბურსონი წერს: „ეგვიპტის მრავალრიცხოვანი ღმერთები იყვნენ ეროვნული საკულტო ადათების და პირადი რელიგიური პრაქტიკის წამყვანი ფიგურები. ისინი ასევე მონაწილეობდნენ დაკრძალვის რიტუალებში და ეგვიპტური რწმენის მიხედვით საიქიოს სამუდამო ნეტარებაში.“

ღმერთები ანიმისტიკური რწმენის სისტემიდან განვითარდნენ მეტად ანთროპომორფულ და მაგიით გაჟენთილი სისტემამადე. ჰეკა მაგიისა და მედიცინის ღმერთი იყო, აგრეთვე პირველყოფილი ძალის, რომელიც წინ უსწრებდა ყველა დანარჩენ ღმერთებს, დასაბამი მისცა შეექმნა და შეენარჩუნებინა როგორც მოკვდავთა ისე უკვდავთა ცხოვრება. ეგვიპტური კულტურის ცენტრალური ღვთაება იყო მა’ატი -ჰარმონია და ბალანსი - წარმოდგენილი ამავე სახელის მქონე ქალღმერთით და მისი თეთრი სირაქლემას ბუმბულით, და სწორედ ჰეკამ უბოძა ძალა მაატს, ისევე როგორც სხვა დანარჩენ ღვთაებებს. ჰეკა იყო ჰეკას (მაგიის) განსახიერება, რაც მოიაზრებოდა როგორც ბუნების კანონები და რასაც დღეს ზებუნებრივად მოვიაზრებთ, თუმცა ეგვიპტელებისთის ასე აიხსნებოდა დედამიწისა და სამყაროს ფუნქციონირება. ღმერთები ხალხს ძვირფას საჩუქრებს უძღვნიდნენ და ჰეკა აძლევდა მათ ამის საშუალებას.

ყველა ამ ღმერთს ჰქონდა სახელი, ინდივიდუალური და პიროვნული მახასიათებლები, ეცვათ სხვადასხვა ტიპის ტანსაცმელი, ხელთ ეპყრათ სხვადასხვა საკრალური ნივთი, უძღვებოდნენ საკუთარი გავლენის სფეროებს და გამოკვეთილად ინდივიდუალურად რეაგირებდნენ მოვლენებზე. ყოველ ღვთაებას ჰქონდა საკუთარი ცოდნის სფერო, რაც ხშირად გადაიკვეთებოდა ადამიანთა ცხოვრების რამდენიმე სფეროსთან. მაგალითად ჰათჰორი მუსიკის, ცეკვისა და სიმთვრალის ქალღმერთი, ასევე მოიაზრებოდა როგორც უძველესი დედა-ქალღმერთი, ასევე უკავშირდებოდა ირმის ნახტომს როგორც მდინარე ნილოსის ღვთაებრივი გამოხატულება, ხოლო თავის უფრო ადრინდელ ინკარნაციაში როგორც სეჰმეტი - გამანადგურებელი. ქალღმერთი ნეითი - თავდაპირველად ომის ქალღმერთი რომელიც შემდგომ დედა ღვთაების განსხეულება გახდა, მზრუნველი ფიგურა რომელსაც ღმერთები თავიანთი უთანხმოებების მოსაგვარებლად მიმართავდნენ. ბევრი ღმერთი და ქალღმერთი, როგორებიცაა სეთი და სერკეტი, იცვლებდნენ დროის განმავლობაში და სხვა და სხვა როლსა და პასუხისმგებლობას ირგებდნენ.

ეს ტრანსფორმაციები ხანდახან ძალიან დრამატული იყო, როგორც მაგალითად სეთის შემთხვევაში, რომელიც გმირი დამცველი ღმერთიდან ბოროტმოქმედად და დედამიწაზე პირველ მკვლელად გარდაიქმნა. სერკეტი, თითქმის დარწმუნებით შეიძლება ითქვას, რომ ადრეული დედა-ღვთაება იყო, ხოლო მოგვიანებითი მისი შხამიანი არსებებისგან დამცველის (განსაკუთრებით მორიელებისაგან) და ქალებისა და ბავშვების მფარველის როლი გამომდინარეობდა ადრეული მდგომარეობიდან.

ბუნსონი წერს: „ეგვიპტელებს არანაირ პრობლემას არ უქმნიდათ ღმერთების ასეთი მრავალრიცხოვნება და ისინი იშვიათად ივიწყედნენ ძველ ღვთაებებს ახლების სასარგებლოდ. სხვადასხვა ღმერთების მახასიათებლები და როლები სინკრეტიზირდებოდა განსხვავებული რელიგიური მოსაზრებების, ჩვეულებების და იდეალების შეთანხმების მიზნით. მაგალითად, რელიგიური და პოლიტიკური მოსაზრებით თებეური ღმერთი ამონი რომელიც ახალი სამეფოს ყველაზე ძლევამოსილ ღმერთად მიიჩნეიოდა, გაერთიანდა მზის ღმერთ რა-სთან რომლის კულტი ეგვიპტის დასაწყისით თარიღდება. ეგვიპტელი ღმერთებისადმი თაყვანისცემა დროთა განმავლობაში ვითარდებოდა დიდი კულტებიდან ადგილობრივ და ნაციონალურ მაშტაბებამდე.“

ძველი ეგვიპტის ღმერთებისა და ქალღმერთების ქვემოთ მოყვანილი სია შედგენილია ამ საკითხზე დაწერილი უამრავი ნაშრმის მიხედვით, რომლებიც ბიბლიოგრაფიაშია თანდართული. ყველა ხერხს მივმართეთ, რომ სია რაც შეიძლება სრული ყოფილიყო მაგრამ ზოგიერთი ნაკლებმნიშვნელოვანი რეგიონალური ღმერთის გამოტოვება მაინც მოგვიწია, ისეთის რომლის როლიც უკვე გარკვეული აღარ იყო ან რომელიც უკვე მთავარ ღმერთად ტრანსფორმირდა. აღნიშნულია ყველა მთავარი ღმერთი, რომელიც ნაკლებმნიშვნელოვანი ღვთაებისგან წარმოიშვა.

აგრეთვე დართულია ისეთი კონცეპტები, როგორიცაა „ლერწმების ველი“ და „შროშნების ტბა“ - ესენია ღმერთებთან ასოცირებული საიქიოს ადგილები. ღმერთების მახასიათებლები და მათ მიერ შესრულებული როლები განმარტებების მეტი სიცხადისთვს სინთეზირებულია, მაგრამ უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ყველა ღმერთი როდი მიაზრებოდა უცვლელად მთელი ეგვიპტის ისტორიის მანძილზე. მაგალითად, ოსირისი წინარე-დინასტიური პერიოდის ეგვიპტეში ( 6000-3150 ჩვ. წ.აღ.მდე) ნაყოფიერების ღმერთია, მოგვიანებით მოიაზრებოდა როგორც პირველი მეფე ადრეული დინაასტიის პერიოდში (3150-2613 ჩვ.წ.აღ.მდე) და ეგვიპტის ყველაზე ცნობილი ღმერთი იყო ახალი სამეფოს პერიოდამდე (1570-1069 ჩვ.წ.აღ.მდე), ამავე დროს ამონი ითვლებოდა ღმერთების მეფედ. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მოვლენები ზოგჯერ მოიხსენებიან ქვემოთ, ღმერთები მაინც განიხილებიან იმ როლის მიხედვით რომელსაც ასრულებდნენ თავიანთი პოპულარობის პიკზე.

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U W Y Z

(ტექსტის სანახავად აირჩიეთ შესაბამისი ასო-ბგერა)