ჯოზეფ კემპბელი - ათასსახოვანი გმირი

ჯოზეფ კემპბელი
0
0

მზის მანდალა - პიროვნული განვითარების 108 დღიანი ონლაინ-ტრენინგი - 25 დეკემბრიდან

სრულად ნახვა...

ნაწილი მეორე - კოსმოგონიური ციკლი (თავი მეხუთე - ემანაცია)

ფსიქოლოგიიდან მეტაფიზიკამდე.

თანამედროვე, მოაზროვნე ადამიანები თანხმდებიან, რომ მითოლოგიურ სიმბოლოებს ფსიქოლოგიური  მნიშვნელობა აქვთ. კერძოდ კი, ფსიქოანალიტიკოსების კვლევებმა აღარავის დაუტოვა ეჭვი, რომ მითებსა და სიზმრებს ერთი და იგივე ბუნება აქვთ და რომ სიზმრები ფსიქიკური პროცესების ანარეკლებია. ზიგმუნდ ფროიდმა, კარლ იუნგმა, ვილჰელმ შტეკელმა , ოტო რანქმა , გეზა როჰეიმმა, კარლ აბრაჰამმა  და მრავალმა სხვამ, უკანასკნელი ათწლეულების განმავლობაში მიიღეს დამაჯერებელი მტკიცებულებები და ურყევი ფაქტები, რომლებიც ხელს უწყობენ სიზმრების და მითების ახსნას. ხოლო მიუხედავად იმის რომ ეს მეცნიერები ხშირად არ ეთანხმებდნენ ერთმანეთს, ისინი ერთხმად აღიარებდნენ,  იმ საბაზისო პრინციპებს რომლებიც ასეთი კვლევების საფუძვლებს განსაზღვრავენ. მას შემდეგ რაც მათ დაამტკიცეს, რომ ჯადოსნური ზღაპრებისა და მითების ლოგიკა კორელირდება სიზმრების ლოგიკასთან, პირველყოფილმა ადამიან-ქიმერებმა, ჯერ კიდევ დიდი ხნის წინ რომ განიცადეს დისკრედიტაცია, ისევ გამოიღვიძეს და ამაყად განაცხადეს თავიანთ უფლებებზე თანამედროვე ცნობიერების საფუძვლებზე.

ამ წარმოდგენების შესაბამისად ის ზღაპრები, რომლებიც ლეგენდარული გმირებს, ღვთაებრივ ძლევამოსილ ძალებს, სიკვდილის სულებს და წინაპრების ტოტემებს აღწერენ, თავის მხრივ არაცნობიერი სურვილების, შიშების და კონფლიქტების გამოხატულებებს წარმოადგენენ, რომელიც ადამიანის ქცევის ცნობიერ მოდელს უდევს საფუძვლად. უკეთ რომ ვთქვათ, მითოლოგია - ეს იგივე ფსიქოლოგიაა რომელსაც შეცდომით აღვიქვამთ როგორც ბიოგრაფიას, ისტორიას ან კოსმოლოგიას. თანამედროვე ფსიქოლოგიას შეუძლია აღადგინოს, თავდაპირველად რას მეიმართებოდა ეს სიმბოლები და ასე ახსნას თანამედროვე სამყაროსთვის ადამიანის სულის სიღმეების სიმდიდრე და მისი განსაკუთრებული გამოხატულება. Homosapiens - ის სულიერი ცხოვრების საიდუმლო პროცესები, აღმოსაველელი იქნებოდა ის თუ დასავლელი, პირველყოფილი, არქაული თუ თანამედროვე, ისე ჩანან უკვე როგორც რენტგნზე. ახლა ჩვენთვის ყველაფერი ფარდაახდილია. მხოლოდ ამბების გადაკითხვა, განმეორებადი სიმბოლოებისა და სიუჟეტების ვარიაციების გააზრებაღა დაგვრჩენია, რათა ადამიანის ბედისწერის მთავარი ხაზების ფორმირებას და მისი სიღრმეების ენერგიას ჩავწვდეთ. ისინი კი განაგრძობენ გავლენის მოხდენას ჩვენს პირად თუ საზოგადო ცხოვრებაზე.

თუმცა თუ ამ ფასდაუდებელი წყაროების მთელ ინფორმაციას გავიაზრებთ, მოგვიწევს ვაღიაროთ, რომ მითები და სიზმრები იდენტური არაა. მართალია მათი ხატები სათავეს ერთი წყაროდან  - ფანტაზიით გაჯერებული არაცნობიერიდან იღებენ, ერთი და იმავე ენაზე მეტყველებენ, მაგრამ მითები მაინც არაა უბრალოდ გონების სიზმრები. პირიქით, მათი აგების წესები აკონტროლებენ ცნობიერებას. მათი როლი იმაში მდგომარეობს, რომ ალეგორიულად გადმოსცენ ტრადიციული სიბრძნე. ასეთი მიდგომა ჯერ კიდევ ე.წ პირველყოფილ მითოლოგიაში გამოჩნდა. ტრანსის მდგომარეობაში მქადაგებელი შამანიც, ანტილოპას სხეულში მოხვედრილი მრავალი საიდუმლოს მცოდნე ჯადოქარიც და ამ სამყაროს მთელი სიბრძნეც და ოსტატობაც მითის თხრობას ანალოგიებზე აგებს. მათი ცხოვრების მეტაფორაც და მათი ენაც ღრმა აზროვნების შედეგი იყო, ძიებისა და დისკუსიების მრავალი საუკუნისა და ათასწლეულების განმავლობაში. უფრო მეტიც, ამაზე იყო დამოკიდებული აზროვნების სტილიც დ სხვა და  სხვა საზოგადოებების ყოველდღიური ცხოვრებაც, ამაზე შესაბამისობაში იქმნებოდა კულტურული შაბლონებიც, ასწავლიდნენ ახალგაზრდებს, მოხუცი ადამიანები კი სიბრძნეს იძენდნენ - სწავლობდნენ, ცხოვრებაში ნერგავდნენ და იაზრებდნენ ამ მეტაფორებში მოცემული ეფექტური ინიციაციის ფორმებს. მათი წყალობით ხდებოდა ფსიქიკის ყველა ენერგეტიკული წყაროს გამოვლენა და ამოქმედება. ისინი არაცნობიერისა და პრაქტიკული ქმედების გაერთიანებას ახერხებდნენ და ეს ხდებოდა არა ირაციონალურად, ნევროტული პროექციის წესებით, არამედ პირიქით, ყველაფერი ეწყობოდა ისე, რომ პრაქტიკულ  სამყაროსთან ფხიზელი, რეალისტური და ზრდასრული დამოკიდებულება აკონტროლებდა ბავშვური სურვილებისა და შიშების სამყაროს. ხოლო მაშინაც კი, როცა ეს შედარებით მარტივ, ხალხურ მითებში ხდება  (იმ მითებისა და რიტუალების სისტემაში საიდანაც სწავლობდნენ პირველყოფილი მეთევზეები და მონადირეები), რაღა უნდა ვთქვათ იმ მართლაც კოსმიური მასშტაბების მეტაფორებზე რომლებსაც ვხვდებით ჰომეროსის დიდებულ ეპოსში, დანტეს „ღვთაებრივ კომედიაში“, ახალ აღქმაში და აღმოსავლურ ტაძრებში? უკანასკნელ წლებამდე ადამიანები აქედან იღებდნენ შთაგონებას და ძალას ცხოვრების გასაგრძელებლად, ფილოსოფიური ნაშრომების შესაქმნელად, პოეზიისა და სხვა სახის ხელოვნებისთვის. ამ სიმბოლურ მემკვიდრეობას შთაგონების წყაროდ იყენებდნენ ისეთი დიდი ოსტატები როგორებიცაა: ლაო ძი, ბუდა, ზოროასტრა, ქრისტე და მუჰამედი, რაც ზნეობრივი სიბრძნისა და მეტაფიზიკური აზროვნების საგანძურად ითვლება, ამიტომაც უნდა შევთანხმდეთ, რომ ჩვენს წინ ცნობიერების ზეიმია და არა სულის წყვდიადები.

მაშ ასე, თუ ჩვენ ვაპირებთ ყველა ის მითოლოგიური ხატ-სახე გავიაზროთ, რომელმაც ჩვენამდე მოაღწია, ისიც უნდა გვახსოვდეს, რომ ისინი არა მხოლოდ არაცნობიერის სიმპტომებია (როგორც ყველა ადამიანური ქცევა ან აზრი) არამედ გარკვეული სულიერი პრინციპების მიზანმიმართული გამოხატულება, რომლებიც უცვლელნი დარჩნენ კაცობრიობის ისტორიის მთელს მანძილზე. სწორედ ისე, როგორც არ შეცვლილა ადამიანის გარეგნული მხარე, მისი აგებულება და მისი ფსიქიკის ფუნქციონირების წესი. ყველა მითის გამაერთიანებელი აზრი კი იმაში მდგომარეობს, რომ ჩვენი გრძნობების ორგანოების აღქმის ქვემდებარე სამყაროს სტრუქტურები  - ყველა სულიერი და უსულო საგანი გარკვეული ყველგანმყოფი ენერგიის ზემოქმედების შედეგია, რომელმაც ის შვა და რომელიც მას კვებავს და ზრდის ვიდრე მატერიალურ სამყაროში არიან, და რომელ ენერგიასაც დაუბრუნდებიან სიკვდილის შემდეგ. მეცნიერები მას იცნობენ როგორც ენერგიას, მელანეზიელები მას მანას ეძახიან, ინდური ტომები - სიუ-ვაკონდას, ინდუსები - შაქტის, ქრისტიანები კი უფლის ძლევამოსილებას. ფსიქიკაში მისი გამოვლინება ფსიქოანალიტიკოსების მიერ სახელდებულია ლიბიდოთ. კოსმოსში კი ვლინდება როგორც თავად სამყაროს ნაკადი და მისი სტრუქტურა.

ყოფიერების ამ შეუცნობელი და ყველგანმყოფი წყაროს მიგნება გამრუდებულია ჩვენი აღქმის ოგანოების გავლენით. გრძნობითი აღქმის ფორმები და ადამიანის გონების კატეგორიები, რომლებიც თავის მხრივ, თავად არიან ამ ძალის გამოვლინება, ჩვენს გონებას ისეთ მყარ ჩარჩოებს უქმნიან, რომ აღქმისა და აზროვნების ჩვეული მეთოდი არა მხოლოდ ხედვას გვიბინდავს , არამედ მის მრავალწახნაგოვნებაზე,  სწრაფმდინარებაზე, ცვალებადობასა და სიმდიდრეზე წარმოდგენას გვირთულებს. ანალოგიის საშუალებით მითისა და რიტუალის ფუნქციების ერთი სამყაროდან მეორეში ასეთი მკვეთრი გადასვლა ჯერ უბრალოდ დასაშვები ხდება, მერე კი ძალიან მარტივად შესაძლებელი.  გონებისა და გრძნობებისათვის მისაწვდომი ფორმები და გააზრება, მითებსა და რიტუალებში ისეა წარმოდგენილი და კლასიფიცირებული რათა მინიშნებებით მოგვამზადოს ჭეშარიტების აღსაქმელად ანდა ახალი სამყაროს სივრცეები გაგვიხსნას. მერე კი, როცა მედიტაციის პირობები უკვე ცნობილია ადამიანი მარტოობაში გადადის. მითი ბოლოსწინა ნაბიჯია , ბოლო კი გამოცხადებაა, სიცარიელე ან ყოფნა არსებობის მეორე მხარეს - არ ყოფნაში, სადაც გონება თავისი ნებით უნდა ჩაეშვას და გაიფანტოს. შესაბამისად  ღმერთიც და ღვთაებებიც მხოლოდ საშუალებებია და თავადაც ფორმებისა და სახელების სამყაროს ეკუთნიან, თუმცა ისინი მხოლოდ თავიანთი არსებობითაც კი  ყოველმხრივ გამოხატავენ მტკიცებულებებს უმაღლესი სამყაროს არსებობის შესახებ  და გზის ბოლოს სწორედ იქ მივყავართ. ეს ის სიმბოლოებია, რომლებმაც გონება უნდა გამოაღვიძოს, აამოქმედოს  და გაიყვანოს იმ სამყაროდან სადაც მათი ადგილი უკვე აღარ არის.

იმ ღვთაების პიროვნების, რომელსაც ხალხი ეთაყვანება, მეორეულობა ახასიათებს ბევრ მსოფლიო ტრადიციას. თუმცა ქრისტიანობაში, ისლამში და იუდაიზმში ღვთაების პიროვნება სწავლების ფინალშია წარმოდგენილი - ამიტომაც რთული გასააზრებელია მათი მრევლისთვის  თუ როგორ უნდა გავიდნენ თავიანთი წარმოდგენების ჩარჩოდან ღვთაების ანთროპომორფულ აღქმაზე. ამის შემდეგ, ერთი მხრივ, ბუნდოვანი გახდა ღვთაების სიმბოლოებზე წარმოდგენა, მეორეს მხრივ კი მსოფლიოში უპრეცენდენტო რელიგიურ ფანატიზმამდე მიგვიყვანა. ეს ფენომენი დაწვრილებითაა აღწერილი ზიგმუნდ ფროიდის ნაშრომში „მოსე და მონოთეიზმი“.

სამოთხე და ჯოჯოხეთი, ოქროს ხანა და ოლიმპი - ესენი და ღვთაებრივის ადგილსამყოფელი ყველა სფერო ფსიქოანალიზში განიმარტება როგორც არაცნობიერის სიმბოლოები. ამგვარად ფსიქოლოგიური ინტერპრეტაციის თანამედროვე სისტემებისთვის გასაღების სახით შეიძლება განვიხილოთ შემდეგი: მეტაფიზიკური სამყარო = არაცნობიერს. ხოლო იმისთვის რომ კარი ამ გასაღებით გავაღოთ აუცილებელია ამ ტოლობის პირიქით წაკითხვა: არაცნობიერი = მეტაფიზიკურ სამყაროს. იესო ამბობდა: „აჰა, იხილეთ, თქვენშია ღვთის სასუფეველი.“  რა თქმა უნდა ზეცნობიერების დაკარგვით და საკუთარ არაცნობიერში ჩაძირვით გამოიხატება ბიბლიური ცოდვით დაცემის არსი. ცნობიერების დავიწროვება, რომლის გამოც უნივერსალურ ძალას მხოლოდ მისი ფენომენალური გამოვლინების სახით ვხედავთ, ზეცნობიერებას არაცნობიერამდე ამდაბლებს. მაგრამ სწორედ ამ დროს, სწორედ ამ აქტით იქმნება სამყარო. ხსნა და ცოდვების გამოსყიდვა ნიშნავს ზეცნობიერში დაბრუნებას და მასში გარემომცველი სამყაროს გაბნევას. აი ესაა  კოსმოგონიური ციკლის დიადი ფორმულა და თემა, სადაც სამყაროს მითიური ხატი საკუთარ თავს ჯერ ავლენს, მერე კი ისევ იმალება ჩვენი თვალთახედვიდან. ზუსტად ისე როგორ ინდივიდის დაბადება, ცხოვრება და სიკვდილი შეიძლება განვიხილოთ როგორც არაცნობიერში ჩაძირვა და მერე იქიდან თავის დაღწევა. გმირი - ესაა ადამიანი რომელმაც ჯერ კიდევ სიცოცხლეში იცის და საკუთარ თავში განასახიერებს ზეცნობიერის ძახილს, რომელსაც ამ სამყაროში მხოლოდ ის ისმენს და არავინ სხვა. გმირის თავგადასავალი მისი ცხოვრების იმ მომენტს აღწერს, როცა ის აღწევს გასხივოსნებას. ესაა კულმინაცია, როცა ის, ჯერ კიდევ ცოცხალი, სინათლისკენ მიმავალ კარს პოულობს, აღებს მას და უკვე შეუძლია ჩვენი ბნელი სამყაროდან თავის დაღწევა.

ამგვარად, კოსმოსური სიმბოლოები ჩვენი გონებისთვის რთულად აღსაქმელი და გასააზრებელი  ამაღლებული პარადოქსის ფორმით გვევლინებიან - ღვთის სასუფეველი თქვენშია, თუმცა გარეთაც არის, ხოლო ღმერთი მხოლოდ ეფექტური გზაა მძინარე მზეთუნახავის - ჩვენი სულის გამოსაფხიზლებლად. გმირი, რომელიც თავად აღვიძებს თავის სულს, თავადვე  განაბნევს თავის სულს არყოფნაში. ღმერთი კი, რომელიც სულს ახალი ცხოვრებისათვის აღვიძებს მისი საკუთარი სიკვდილია.

ამ საიდუმლოს ყველაზე ნათელი გამოხატულებაა ღმერთის ჯვარცმა, ღმერთის საკუთარი თავისთვის მსხვერპლშეწირვა. თუ ამ მოსაზრებას მხოლოდ ერთი მიმართულებით წავიკითხავთ მაშინ ამ სიმბოლოს აზრი გმირის ზეცნობიერებაში გადასვლის აქტია: ხუთი გრძნობის მქონე სხეული ეს ხუთი იარაღის უფლისწულია, რომელიც კაციჭამია გოლიათმა ხუთჯერ დაატყვევა, ასევე ხუთი სამსჭვალითაა  (ხელები, ფეხები და ეკლის გვირგვინით დამშვენებული თავი) ჯვარცმული სიცოცხლისა და სიკვდილის არსი. ამასთან, ღმერთი ნებაყოფლობით ჩამოდის დედამიწაზე ადამიანებთან და ფიზიკურ ტანჯვას განიცდის. ღმერთი ადამიანური ცხოვრებით ცხოვრობს და ეს ადამიანი საკუთარი თავისგან ათავისუფლებს ღმერთს. ჯვრის გადაკვეთის ადგილი ამავე დროს, ორი საწინააღმდეგო მხარის შეხვედრაა. სწორედ ის მზიური კარი, რომლითაც ძირს ეშვება ღმერთი  და მაღლდება ადამიანი და ორივე არსი ერთმანეთს კვებავს.

რა თქმა უნდა, თანამედროვე მკვლევარს შეუძლია  თავისებურად ახსნას ეს სიმბოლოები. მაგალითად, როგორც ადამიანების უმეცრება, ანუ როგორც საკუთარი უმეცრების ნიშანი  ანდა გაუტოლოს მეტაფიზიკა ფსიქოლოგიას და პირიქით. ტრადიციული მიდგომის ფარგლებში მათი განხილვა ორივე მნიშვნელობით შეიძლება. მაგრამ ისინი უდავოდ არიან ღრმა აზრის მატარებელი მეტაფორები, რომლებსაც დიდი გავლენა აქვთ ადამიანის ბედისწერაზე, მის იმედებზე, რწმენასა და მის ბნელ საიდუმლოებეზე.

 

სამყაროს წრე

რადგან ადამიანის ცნობიერება ძილის დროს ღამის ზღვაში ეშვება და გამოღვიძებასთან ერთად ის სასწაულებრივად ამოცურავს ზემოთ, მითის ხატებშიც სამყარო გამოდის მარადიულობიდან და გადადის მარადისობაში რომელშიც ის უნდა გაიფანტოს და გაქრეს. რადგან სულიერი და ფიზიკური ჯანმრთელობა დამოკიდებულია სასიცოცხლო ძალების ნაკადის მოწესრიგებაზე. რომლებიც არაცნობიერის წყვდიადიდან დღის სიფხიზლის მდგომარეობისკენ მოძრაობენ. მითშიც კოსმოსური წესრიგის უწყვეტობა განისაზღვრება მართვადი ძალის ნაკადის საშუალებით, რომელიც ამ წყაროდან მოდის. ღმერთები იმ კანონების პერსონიფიცირების სიმბოლოებია, რომლებიც ამ ნაკადს წარმართავენ. ღმერთები გათენებისას ცოცხლდებიან და შებინდებისთანავე ქრებიან. ისინი ღამესავით მარადიულნი არ არიან. კოსმოგონიური ხანის ციკლი გრძელი მხოლოდ ადამიანის სწრაფმავალ სიცოცხლესთან შედარებით არის.

ჩვეულებრივი კოსმოგონური ციკლი უსასრულო განმეორებაა, როგორც თავად სამყაროს უსასრულობა. ყოველი დიდი ციკლი თავის თავში არსებობისა და განადგურების მცირე ციკლებს მოიცავს, ღრმა ძილში წასვლა და გამოღვიძება  ცხოვრების განმავლობაში ერთმანეთს ცვლიან. აცკეტებს სჯეროდათ, რომ ყოველი ოთხი ელემენტი - წყალი, მიწა, ჰაერი და ცეცხლი - გარკვეულ სამყაროსეულ ეპოქებს განსაზღვრავდა, წყლის ერა წარღვნით დამთავრდა, მიწის ერა მიწისძვრით, ჰაერის ერა - ქარიშხლებით, მიმდინარე ცეცხლის ერა კი ხანძრით დამთავრდება.

სტოიკოსების ცეცხლოვან ციკლზე წარმოდგენების თანახმად ყველა სული მხოლოდ სულში ან სხვა სიტყვებით პირველყოფილ ცეცხლში გაიფანტება. როცა ასეთი, სამყაროს მასშტაბით გაბნევა სრულდება, იწყება ახალი სამყაროს ფორმირება, რომელსაც ციცერონმა renovatio - უწოდა, და ყველა საგანი საკუთარ თავს იმეორებს, ყოველი ღვთაება და ყოველი პიროვნება ისევ საკუთარი  სახით მოდის . ასეთი  ნგრევა  სენეკამ აღწერა თავის  “ De cinsolatione ad marciam”  და თავისთვის,  მომდევნო სასიცოცხლო ციკლში, ახლიდან დაბადებაც  ივარაუდა.

კოსმოგონური ციკლის დიდებულების აღწერა ჯაინიზმის მიმდევართა მითოლოგიაშიც გვხვდება . ამ, ძველ, ინდურ რელიგიურ სწვლებაში უკანასკნელი წინასწარმეტყველი და მასწავლებელი იყო ბუდას თანამედროვე - მაჰავირა ( IV ჩვ, წ, აღ-მდე), მისი მშობლები ჯაინიზმის წინათაობის მხსნელის - წინასწარმეტყველ პარშვანათჰას  მიმდევრები იყვნენ. პარშვანათჰას მხრებიდან ამოზრდილი გველებით გამოსახავდნენ (მისი ცხოვრების პრიოდი დაახლოებით თარიღდება 872-72 წ. ჩვ. წ. აღ-მდე). პარშვანათჰამდე რამდენიმე საუკუნით ადრე ცხოვრობდა და გარდაიცვალა მხსნელი ნემინათჰა, რომელიც აცხადებდა, რომ კრიშნას ნათესავი იყო. კრიშნა კი ინდუსების მთავარი ღვთაების უსაყვარლესი ინკარნაციაა. ნემინათჰამდე უფრო ადრეული წინასწარმეტყველები ცხოვრობდნენ. მათი რაოდენოდაა 21.  ეს გრძელდებოდა რიშაბპანათჰის პერიოდამდე, რომელიც მაშინ ცხოვრობდა, როცა ქალები და მამაკაცები ერთად, წყვილებად იბადებოდნენ, სიმაღლეში ორ მილს აღწევდნენ და ძალიან დიდხანს ცხოვრობდნენ. რიშაბჰანათჰა ადამიანებს 72 ხელოვნებას ასწავლიდა ( წერას, არითმეტიკას, ნიშნების გამოცნობას და ა.შ),  64  ქალურ ხელსაქმეს (საჭმლის მომზადებას, კერვას და ა.შ)  და კიდევ ასობით სხვა ოსტატობას (პოეზიას, ტანსაცმლის ქსოვას, ხატვას, მჭედლობას, დალაქობას და ა.შ), მანვე გაავრცელ სწავლება პოლიტიკაზე და შექმნა პირველი სამეფო.

მის პერიოდამდე ასეთი ინოვაციები ზედმეტი იქნებოდა, რადგან გარდასულ დროთა ადამიანები, სიმაღლით ოთხ მილს რომ აღწევდნენ, 128 ნეკნი ჰქონდათ  და ცხოვრების სიტკბოებით ორი მარადისობა იღებდნენ სიამოვნებას, თავიანთ საჭიროებებს ათი „ნატვრის ხე“ (კალპა ვრიქშა)  უკმაყოფილებდათ. ისინი იძლეოდნენ ტკბილ ნაყოფს, ქოთნებისა და ტაფების ფორმის ფოთლებს, აგრეთვე ტკბილად მომღერალ ფოთლებს, სიბნელეში მანათობელ ფოთლებს, საოცარი სილამაზისა და სურნელოვან ყვავილებს და მიმზიდველ და უგემრიელეს საკვებს, ასევე სამკაულ ფოთლებს, ხოლო იმ ხეების ქერქისაგან ტანსაცმელს კერავდნენ. ერთი ასეთი ხე მრავალსართულიან უმშვენიერეს სასახლეს ჰგავდა, რომელშიც ცხოვრება შეიძლებოდა, მეორე უნაზეს შუქს ასხივებდა, თითქოს ათასი ჩირაღდანი ერთად აენთოთ. მიწა შაქარივით ტკბილი იყო და ოკეანე ღვინოსავით მათრობელი. და მაინც, ამ ბედნიერი ხანის წინ კიდევ იყო ამაზე უფრო ბედნიერი ხანა. ზუსტად ორჯერ უფრო ბედნიერი, როცა ქალები და მამაკაცები ორ მილზე მეტი იზრდებოდნენ და 256 ნეკნი ჰქონდათ. როცა ეს სრულყოფილი ხალხი დაიხოცა ისინი პირდაპირ ღმერთთან გადავიდნენ, ისე რომ არც კი სმენიათ რელიგიაზე, რადგან მათი ბუნებრივი სათნოება ისეთივე სრულყოფილი იყო როგორც მათი სილამაზე.

ჯაინიზმის მიმდევრები დროს წარმოადგენენ როგორც უსასრულო წრეს. დრო გამოისახება თორმეტ დანაყოფიან ბორბლად, რომელიც ორ ნაწილადაა გაყოფილი ეპოქებით და თითოეულში ექვსი ნაწილია. პირველი წყებაა დაღმავალი სერია (avasarpini)     და იწყება უძველესი გიგანტი წყვილების ხანიდან, ეს ბედნირი პერიოდი გრძელდება ათ მილიონჯერ ათი მილიონი და კიდევ გამრავლებული ათ მილიონზე წელი და კიდევ უთვალავი წლების ას მილიონიანი პერიოდი. მერე კი თანდათან გადადის სხვა ბედნიერ ხანაში, რომელიც პირველის ზუსტად ნახევარი დრო გაგრძელდა  და სადაც ქალებისა და მამაკაცების მხოლოდ  4 მილი იზრდებოდნენ. მესამე - რიშაბჰანათჰიპის პერიოდში კი, რომელიც 24 სამყაროსეული მხსნელიდან პირველი იყო ბედნიერებას მცირე ნაღველი შეერია, სათნოებას კი ცოდვა. ამ პერიოდის ბოლოს ქალები და მამაკაცები უკვე აღარ იბადებოდნენ წყვილად რათა ცოლ-ქმარივით ეცხოვრათ.

მთელი მეოთხე პერიოდის განმავლობაში ეს სამყაროცა და მისი მაცხოვრებლებიც განუხრელად ეცემოდნენ, სიცოცხლის ხანგრძლივობა მცირდებოდა და ადამიანიც სულ უფრო დაბლდებოდა, ამ დროს იშვა 23 მსოფლიო მხსნელი. ყოველი მათგანი ახლიდან აცხადებდა ჯაინიზმის მარადიულ სწავლებას, მისი ეპოქის შესამაბისი პირობების მიხედვით. უკნასკნელი მხსნელის ( მაჰავირას)  სიკვდილიდან სამი წლისა და 8,5 თვის შემდეგ ეს პერიოდიც დასრულდა.

ჩვენი ერა, მეხუთე პერიოდი დაიწყო 552 წელს ჩვენს ერამდე და 21 000 წელი გასტანს. ამ პერიოდში აღარ მოევლინება ჯაინიზმის არც ერთი მხსნელი და მათი მარადიული რელიგიაც თან და თან გაქრება. ესაა სათნოებას მოკლებული და მზარდი ბოროტების პერიოდი, ყველაზე მაღალი ადამიანები მხოლოდ შვიდი წყრთა გაიზრდებიან, ყველაზე ხანგრძლივი სიცოცხლე კი 125 წელი გაგრძელდება, ახალ ადამიანებს მხოლოდ 16 ნეკნი ექნებათ. ისინი არიან ეგოისტები, უსამართლონი, აგრესიულნი, ძუნწები, ქედმაღალები და ცოდვილები.

თუმცა დაღმავალი ეპოქის მეექვსე ხანა  ადამიანებისთვის კიდევ უფრო სასტიკი გახდება, სიცოცხლის ხანგრძლივობა 20 წლამდე დავა, სიმაღლე ერთ წყრთამდე შემცირდება და ნეკნების რაოდენობა რვამდე. დღისით სიცხე იქნება, ღამით სიცივე. მრავალი დაავადება გავრცელდება და ყველა სათნოებას დაივიწყებენ. დაუნდობელი ქარიშხლები დაისადგურებენ დედამიწაზე. ბოლოს და ბოლოს კი, ყველა ცოცხალი არსება, ადამიანებიც და ცხოველებიც ხსნის ძებნაში განგისკენ აიღებენ გეზს ან ზღვებისკენ და გამოქვაბულებისკენ გასწევენ.

დაღმავალი პერიოდი დასრულდება და აღმავალი დაიწყება (utsarpini )  მაშინ როცა ქარიშხლები და გაუდაბურება აპოგეას მიაღწევს. მერე შვიდი დღის განმავლობაში წვიმა წამოვა, კარგად  მორწყული მიწა კი თესლის გაღვივებას დაიწყებს. მწარე უდაბნოში დაბადებული ჯუჯა არსებები შიშნარევი ცნობისმოყვარეობით დაიწყებენ თავიანთი გამოქვაბულებიდან გამოსვლას. თან და თან დაიწყება მათი მორალის, ჯანმრთელობის, სილამაზისა და სიმაღლის აღმავლობა. გარკვეული დროის მერე ისინი ჩვენს მსგავს სამყაროში იცხოვრებენ, მერე კი დაიბადება მხსნელი სახელად ჰადმანათჰა, რათა ჯაინიზმის მარადიული რელიგია ისევ გააცოცხლოს. ადამიანის სხეული ისევ სრულყოფილებისკენ წავა, მისი სილამაზე კი მზეს დაჩრდილავს. მიწა სულ უფრო დატკბება, წყალი ღვინოდ იქცევა, ნატვრის ხეები უხვად დაანაყრებენ თავიანთ ხალხს. ხალხი კი მხოლოდ ბედნიერი წყვილებისგან იქნება შემდგარი. ამ საზოგადოების ბედნიერება ისევ განუხრელად გაორმაგდება და ბორბალი ათ მილიონჯერ ათი მილიონი და ას მილიონჯერ ასი მილიონ  წლიანი პერიოდის მერე ისევ მიუახლოვდება ხელახალი შემობრუნების წერტილს, რომელიც მარადიულ რელიგიას ისევ კვდომისკენ წაიყვანს  და ისევ აიმაღლებს ხმას ბოროტების ხარხარი, ომები და გამანადგურებელი ქარიშხლები.

ჯაინიზმში აღწერილი ეს თორმეტდანაყოფიანი ბორბალი ინდუსების ოთხსაუკუნოვან ციკლს ზუსტად შეესაბამება. სადაც პირველი, ყველაზე გრძელი ციკლი - აბსოლუტური ნეტარების, სილამაზისა და სრულყოფილების პერიოდი გაგრძელდება 4800 ღვთაებრივი წელი, მეორე, ნაკლებად სრულყოფილი - 3600 ღვთაებრივი წელი, მესამე, სადაც ცოდვა და მადლი უკვე ერთმანეთს გაუტოლდება მხოლოდ 2400 ღვთაებრივი წელი. ბოლოს კი, ის პერიოდი სადაც ჩვენც გვიწევს ცხოვრება, მზარდი ბოროტების პერიოდი მხოლოდ 1200 ღვთაებრივი წელი გასტანს, რაც 432 000 ადამიანურ წელს უდრის. თუმცა მიმდინარე ხანის დასასრულს, სანამ ახალი ხანა დაიწყება (როგორც ჯაინიზმის ციკლში) ჯერ ყველაფერი ხანძრებმა და წყალდიდობებმა უნდა გაანადგურონ, მერე კი სამყარო პირველყოფილი მარადიული ოკეანის მდგომარეობას დაუბრუნდეს და იქ  დაჰყოს სრული ოთხი საუკუნე.

აღმოსავლური ფილოსოფიის ასე ნათლად წარმოდგენილი კონცეპცია სრულიად გასაგებია. იყო კი მითი ფილოსოფიური ფორმულის ილუსტრაცია? ან იქნებ თავად ეს ფორმულა წარმოდგენს ამ მითის გადააზრების პროდუქტს? დღეს ამის დასაბუთებულად მტკიცება უკვე შეუძლებელია. ნათელი მხოლოდ ისაა, რომ მითი შორეული საუკუნეებიდან მოდის, თუმცა ფილოსოფიაზეც იგივეს თქმა შეიძლება. ვინ იცის რა აზრები მოსდიოდათ თავში უძველეს უხუცესებს? რომლებიც ქმნიდნენ შთამომავლობას გადასცემდნენ და იცავდნენ ამ მითს? არცთუ იშვიათად როცა უძველესი სიმბოლოს ანალიზს და მისი იდუმალების ამოხსნას ცდილობ, შესაძლოა დაეჭვდე ფილოსოფიის ისტორიის საზოგადოდ მიღებულ წარმოდგენათა ჭეშმარიტებაზე. ეს წარმოდგენები ხომ მცდარ დაშვებას ეფუძნება, თითქოს აბსტრაქტული და მეტაფიზიკური აზროვნება  წყდება  წერილობით წყაროებში მოცემული მტკიცებულებების აღმოჩენისთანავე.

კოსმოგონიური ციკლით წარმოდგენილი ფილოსოფიური შეხედულებები წარმოდგენილია ყოფიერების სამი პლანის მეშვეობით ცნობიერების ცირკულაციის შესახებ სწავლებაში. პირველი პლანი ესაა სიფხიზლის მდგომარეობის ცნობიერების გამოცდილება, სამყაროს გარე, გაშეშებული, უხეში ფაქტორების ცნობა, რომლებიც მზის შუქში ჩანან და რომლებსაც საყოველთაო აღიარება გააჩნიათ. მეორე პლანი - სიზმარში მიღებული გამოცდილებაა - პირადი, ნატიფი შინაგანი სამყაროს ფლუიდების ცოდნა, რომლებიც სინათლეს ასხივებენ და სიზმარის ბუნება გააჩნიათ. მესამე პლანი - ღრმა ძილია, უსიზმრო ძილი, ყველაზე მაღალი ნეტარება. პირველ პლანზე ვნხდებით ცხოვრების მრავალფეროვნებას, მეორეზე - მძინარე ადამიანი ითვისებს და ეცნობა თავის შინაგან ძალას, მესამეში - ყველაფერს ვითვისებთ არაცნობიერისა და ნეტარების სახით „გულის შინაგან სივრცეში“, სადაც მოცემულია მიმდინარე მოვლენების შინაგანი კონტროლი, ყველაფრის დასაწყისი და დასასრული.

კოსმოგონიური ციკლი პულსირებს გამოვლენასა და ისევ თვალს მიფარებასა და დავიწყების მდუმარებაში გადასვლას შორის. ინდუსები ამ მისტერიას  წარმოგვიდგენენ წმინდა სიმბოლოში AUM. ბგერა - A წარმოადგენს ფხიზელ ცნობიერებას,  U - სიზმრის ცნობიერებას, M - ღრმა ძილს, სიჩუმე კი ამ მარცვლის გარშემო არაცნობიერია, მას უბრალოდ „მეოთხეს“ ეძახიან. თავად მარცვალი წარმოადგენს შემოქმედ-მცველ-დამანგრეველ ღმერთს , სადაც სიჩუმე მარადიული ღმერთია, რომელიც საერთოდ არ მონაწილეობს სამყაროს არც ერთ გახსნა- დახურვში.

კოსმოგონური ციკლი უნდა გავიგოთ ისე როგორც სამყაროს ცნობიერების გადასვლა ღრმა ძილის მდგომარეობაში, რომელიც მერე სიზმარში გადადის, საკუთარ თავს იქ ავლენს და მერე უკვე დღის სინათლეზე გამოდის,  როცა ადამიანი გამოფხიზლდება. ძილში კი სიზმრის გავლით ისევ წყვდიადში ეშვება. როგორც ყოველი ცოცხალი არსების გამოცდილებაში, ისე ცოცხალი კოსმოსის გრანდიოზულ  ხატში - ძილისას ენერგია ახლდება, ხოლო მზის ამოსვლისთანავე, ჩვენს ყოველდღიურ საზრუნავებთან ერთად ის იკლებს და იფიტება. კოსმოსის ცხოვრებაც გადის თავისი სიცოცხლის გზას და ყველაზე ქვედა წერტილიდან აუცილებლად იწყება აღდგომა.

ეს უჩინარია, უცხო, შეუცნობელი,

გამოუთქმელი, წარმოუდგენელი, აღუწერელი

ესაა ერთიანი თვითგაცნობიერების აზრი,

ცნობიერების ყველა მდგომარეობისთვის საერთო

მასში ყველა მოვლენა წყდება

ესაა ერთიანობა, სიმშვიდე და ნეტარება.

მითი ყოველთვის ციკლის შიგნით რჩება. მაგრამ ამასთან ერთად ციკლი მდუმარებითაა სავსე. მათი მდუმარების მთელ სისავსეს გამოხატავს ყოფიერების ყველა ატომის შიგნით და გარეთ. მითი გონებას და გულს წინამძღვრობს თავისი გამოხატვის მრავალწახნაგოვანი ანალოგიების წყალობით და მიუძღვის უმაღლესი საიდუმლოსკენ. რომელიც ყოველ არსებაშია დავანებული. ერთი შეხედვით ფრივოლური და კომიკურ ეპიზოდებშიც კი  მითი გონებას დაფარულისკენ უბიძგებს. რომელიც ხილული სამყაროს მეორე მხარეს არსებობს.

„უხუცესს უხუცესთა შორის, შეუცნობელს შეუცნობელთა შორის აქვს ფორმა და არ აქვს ფორმა, - ვკითხულობთ კაბალაში,  შუა საუკუნეების იუდეველთა ტექსტებში, - რადგან ის მიუწვდომელია.“  ამ უხუცესს უხუცესთა შორის წარმოადგენენ ადამიანის პროფილის სახით. ის ყოველთვის პროფილია, რადგან ფარულ მეორე მხარეს ვერასოდეს შევიცნობთ. მას ეძახიან დიდებულ ხატს, მაკროპროზოპუსს, მისი თეთრი წვერიდან იშლება მთელი სამყარო.

ეს წვერი არის ყველა ჭეშმარიტების ჭეშმარიტება. ის ყურებიდან იწყება და უწმინდესის პირის გარშემო მთავრდება, ქვემოთ კი ის ფარავს ლოყებს რომელსაც ნელსურნელ ნაწილს ეძახიან. მისი წვერი თეთრი და ხვეულია და თითქმის მკერდის შუაგულამდე სწვდება. მას სრულყოფილი სილამაზის წვერი აქვს საიდანაც ცამეტი შადრევანი გადმოედინება და გარშემო ნელსურნელ ბალმებს აფრქვევენ. ის ცამეტი ფორმით იღვრება და ყოველი მისი მდგომარეობა  სამყაროსი განსაზღვრავს კიდევ ცამეტ მდგომარეობას და სათნოების ცამეტი ბეჭდით შეკრული კარიბჭეებით სრულდება.

მაკროპროსოუსის თეთრი წვერი ეშვება და მეორე - მცირე ხატს - მიკროპროსოპუსს ფარავს, რომელიც ანფასშია წარმოდგენილი და შავი წვერი აქვს.  ხოლო, მაშინ როცა დიდ ხატს თვალის ქუთუთო არ აქვს და არასოდეს იხუჭება, მცირე ხატის თვალები იღება და ისევ იხუჭება, სამყაროს ციკლების დიდებულ რიტმში. ესაა კოსმოგონური წრის დასაწყისი და დასასრული. მცირე ხატს ეწოდება ღმერთი, დიდ ხატს კი „მე ვარ რომელიც ვარ.“

მაკროპროზოპუსი ესაა არ შექმნილი არშექმნილი, ხოლო მიკროპროზოპუსი შექმნილი არშექმნილი, მათ შეესაბამებათ დუმილი და მარცვალი AUM, გამოვლენილი და გამოუვლენელი, კოსმოგონიური წრის იმანენტური შემადგენლები.

ტექსტი საიდანაც მიკროპროზოპუსსა და მაკროპროზოპუსს ვეცნობთ არის „ზოარი“  ( ZOHAR - შუქი, სრულყოფილება). ის წარმოადგენს იუდეური ეზოთერული თხზულებების ნაკრებს, რომელიც 1305 წელს გამოქვყნდა ებრაული წარმოშობის ესპანელი მეცნიერის მოსე დე ლეონის მიერ. ითვლება, რომ თავად ეს ტექსტები გალილეველი რაბინის სიმონ ბენ იოაჰიმის (ჩვ. წ. აღ-მდე II საუკუნე) სწავლებიდანაა ამოღებული. მას რომაელები სიკვდილით ემუქრებოდნენ და ამის გამო, სიმონი 12  წელი გამოქვაბულში იმალებოდა, სადაც, ათი საუკუნის მერე, აღმოაჩინეს მისი ნაწერები, რომელიც მოგვიანებით წიგნ „ზოარს“ დაედო საფუძვლად.

სავარაუდოა, რომ სიმონის სწავლება აღებულია ხოქმაჰ ნისთარაჰიდან, იგივე მოსეს საიდუმლო სიბრძნიდან - ეს იყო ეზოთერული სწავლების ძირითადი ნაწილი, რომელიც თავის დაბადების ადგილას, ეგვიპტეში მიიღო. მერე მოსემ ეს შეაჯერა და გადაახალისა უდაბნოში 40 წლის ხეტიალის განმავლობაში. ერთად შეაგროვა და ხუთწიგნეულის პირველ ოთხ წიგნში შეიყვანა. ამ სიბრძნის ამკითხვა შეიძლება მხოლოდ ებრაული ანბანის მიხედვით შედგენილი მისტიური ნიშან ციფრების ცოდნით. ეს ცოდნა წარმოადგენს კაბალას სწავლების დიდ  ნაწილს.

როგორც გვიყვებიან კაბალას სწავლება ( QABBALAH – „მიღებული და ტრადიციული გადმოცემები“) თავდაპირველად თავად ღმერთმა ანდო სამოთხეში ანგელოზების გარკვეულ ჯგუფს. ხოლო, მას შემდეგ რაც ადამიანი გამოაძევეს სამოთხიდან, ზოგიერთმა ანგელოზმა გარკვეული გაკვეთილები ასწავლეს ადამს, რადგან ფიქრობდნენ, რომ ასე ნაწილობრივ მაინც დაუბრუნებდნენ ძველ სიკეთეს. ადამისგან ეს სწავლება გადაეცა ნოეს, ნოესგან აბრაამს. აბრაამი კი სანამ ეგვიპტეში ცხოვრობდა, უხვად გასცემდა ამ ცოდნას და ამიტომაც ახლა მისი ნაწილის პოვნა შეიძლება წარმართების მითებსა და ფილოსოფიაში. მოსე თავდაპირველად, მას ეგვიპტელ ქურუმებთან გაეცნო, თუმცა ძველი ტარდიცია მთელი სისავსით მოგვიანებით ანგელოზებმა აღუდგინეს.

 

სივრცის მშობელი სიცარიელე

თომა აქვინელი ამბობდა: „ბრძენი შეიძლება მხოლოდ მას ვუწოდოთ, ვინც თავის ფიქრებს სამყაროს დასასრულისკენ მიმართავს, ეს დასასრული კი იგივე დასაწყისია.“ მითოლოგიის ძირითადი პრინციპიც იმაში მდგომარეობს, რომ დასარულია სწორედ დასაწყისი. შესაქმის მითები ბედისწერის თანდასწრებითაა აღვსილი, რომელიც აუცილებლად აბრუნებს ყოველ შექმნილ ფომრას უხრწნელ სამყაროში, საიდანაც ისინი თავდაპირველად წარმოსგნენ. ფორმები შეუქცევადად მიისწრაფვიან წინ, თუმცა როცა აპოგეას აღწევენ, იშლებიან და ბრუნდებიან საწყის წერტილში. ამგვარად გაგებული მითოლოგიური თხრობა ტრაგიკულია. მაგრამ მითი ჩვენს ნამდვილ არსებობას არ აქცევს დროებით ფორმაში, არამედ უხრწნელ სამყაროში გადავყავართ, საიდანაც სული ისევ ყოველდღიურ სამყაროში იჭრება. ასე შეიძლება თამამად  განვაცხადოთ, რომ მითოლოგია არ ატარებს ტრაგიკულ ხასიათს. სამყაროში, სადაც მეფობს მითი, ტრაგედია გამორიცხულია. ეს ოცნების სამყარო უფროა. გარდა ამისა ჭეშმარიტი ყოფიერება ფორმებში კი არა, მათი შემქმნელის ფანტაზიაში მდგომარეობს.

ისევე როგორც სიზმრებში, ჩვენ დიდებული ხატებაც  გამოგვეცხადება და სასაცილოც, ამ შემთხვევაში გონებას არ აქვს უფლება თავისი ფორმალური შეფასებები გააკეთოს. პირიქით, ყოველთვის როცა გონებას მიაჩნია, რომ რაღაცა გაიაზრა, მას შოკურ მდგომარეობაში აგდებენ და საპირისპიროს უმტკიცებენ. მითოლოგია მაშინ მარცხდება, როცა გონება თავის საყვარელ, ტრადიციულ ხატებზე იწყებს ტრიალს და იცავს მათ, როგორც ძვირფას გზავნილს სამყაროსთვის. თუმცა ეს ხატები უნდა განვიხილოთ, როგორც უძირო სამყაროს ჩრდილები ჩვენი აღქმის მიღმა, რომლებიც არ ექვმდებარებიან არც მხედველობას, არც მეტყველებას, არც გონებას და არც კეთილგონიერებას. როგორც სიზმრის დეტალები მითის ხატებიც მნიშვნელოვანია.

კოსმოლოგიური ციკლის პირველი ფაზა უფორმობის ფორმებად დაშლას აღწერს. ამაზეა მოთხრობილი ქვემოთ მოცემულ სიმღერაში შესაქმეზე, რომელიც ახალი ზელანდიის მაორის ტომს ეკუთნის:

 

ტე რარე (სიცარიელე)

ტე კორე ტუა-ტაპი (პირველი სიცარიელე)

ტე კორე  ტუა-რუა (მეორე სიცარიელე)

ტე კორე ნუი (უსასრულო სიცარიელე)

ტე კორე როა (ვრცლად განფენილი სიცარიელე)

ტე კორე პარა (მშვიდი სიცარიელე)

ტე კორე ზვჰივჰია (არმფლობი სიცარიელე)

ტე კორე რავია (მშვენიერი სიცარიელე)

ტე კორე ტე-ტამაუა ( სიცარიელის განსაზღვრული საზღვარი)

ტე პო (ღამე)

ტე პო ტეკი (გრძელი ღამე)

ტე პო ტერეა (ნელი ღამე )

ტე პუ ვჰაზუჰა  (მომტირალი ღამე)

ჰინე მაკე მოე (საშინელი ძილის ასული)

ტკატა (განთიადი)

ტე აუ ტუ როა (დამდგარი დღე)

ტე აო მარამა (ნათელი დღე)

ვჰაი ტუა (კოსმოსი)

 

კოსმოსში არსებობს ორი უფორმო არსება:

მაკუ - ტენი ( მამრობითი)

მახორა ნუი ა რანგი  - ზეცის დიდი სივრცე (მდედრობითი)

მათგან მომდინარეობენ:

რანგი პოტიკი - ზეცა (მამრობითი)

პაპა - მიწა (მდედრობითი).

რანგი პოტიკი და პაპა ღმერთების მშობლები გახდნენ.

სიცარიელიდან, რომელიც ნებისმიერი სხვა სიცარიელის მიღმაა იბადებიან საოცარი, იდუმალი მცენარეების მსგავსი ემანაციები და კვებავენ სამყაროს. ამ მწკრივში მეათეა ღამე, მეთვრამეტე კი კოსმოსი  (იგივე ეთერი), მეცხრამეტე   -  მდედრობითი და მამრობითი საწყისები, ორი პოლუსი, მეოცე - ხილული სამყარო. ასეთი მწკრივი მიმართულია ისეთი სიღრმეებისკენ, რომლებიც თავად ყოფირების საიდუმლოს სიღრმეებს სცდებიან. ყოველი დონე სიღრმეა, რომელსაც გმირი თავის თავგადასავალში იკვლევს და სულ უფრო ღრმად შედის ყოფიერების იდუმალებაში. ეს დონეები მედიტაციაში კონცენტრირებულ გონების სულიერ სფერობს შესაბამება და სულის ბნელი ღამის უძირობას განასახიერებს.

იუდეური კაბალა წარმოგვიდგენს კრეაციის პროცესს როგორც „მე ვარ“ დიდი ხატის მიღმა მიმდინარე ემანაციების სერიას. პირველი თავს ავლენ როგორც სახე პროფილში, ამ სახიდან კი სათავეს იღებს ცხრა დიდებული შუქი: „ემანაციები წარმოდგენილია კოსმოსური ხის სახით, რომელიც კენწეროთი ქვემოთ იზრდება, ხოლო ფესვები კი უსასრულო სიმაღლეში მიიკვლევენ გზას. ჩვენთვის ხილული სამყარო ამ ხის ამობრუნებული ხატია.

ინდური ფილოსოფიის სანკჰიას ( VIII საუკუნე ჩვ, წ. აღ-მდე)  თანახმად სიცარიელე კონდენსირდა ეთერის ელემენტში  ანუ სივრცეში, საიდანაც წარმოიშვა ჰაერი. ჰაერიდან წარმოსდგა ცეცხლი, ცეცხლიდან - წყალი, წყლიდან - მიწა. ყოველ ელემენტთან ერთად ვითარდებოდა შეგრძნებები და ფუნქციბი ამ უკანასკნელთა აღსაქმელად: ჯერ სმენა, მერე შეხება, მხედველობა, გემო და ყნოსვა.

ჩინურ მითოლოგიაში ეს ელემენტი-ემანაციები პერსონიფიცირებულია ხუთი ბრძენის სახით, რომლებიც სიცარილეში დაკიდული ქაოსის ბურთიდან გამოდიან.

იქამდე ვიდრე მიწა და ცა ერთმანეთს გამოეყოფოდა, ყველაფერი ნისლის დიდ ბურთს წარმოადგენდა და ერქვა მას ქაოსი. იმ დროისათვის ხუთი ელემენტის სულმა მიიღო ფორმა  და თან და თან ხუთ ბრძენად გადაიქცნენ. პირველი იყო ყვითელი ბრძენი და მიწის პატრონი გახდა, მეორე - წითელი  ბრძენი და ცეცხლის პატრონი გახდა, მესამე - მუქი ბრძენი - წყლის პატრონი გახდა, მეოთხეს ხის უფლისწული უწოდეს და ის ხეების პატრონი გახდა, მეხუთე კი ლითონების დედა - ლითონების ქალბატონი გახდა.

მერე ყოველმა ბრძენმა აამოქმედა პირველადი სული საიდანაც წარმოსდგა მიწა და წყალი დაეშვა ძირს, ზეცა ზემოთ აიწია, ხოლო დედამიწა მთლიანად გამაგრდა. მერე წყალი ტბებსა და მდინარეებში მოგროვდა, აღიმართნენ მთები და გაიშალნენ ველები, ზეცა განათდა და მიწა გაიყო, მერე გაჩნდნენ მზე და მთვარე და ყველა სხვა ვარსკვლავი, ქვიშა და ღრუბლები, წვიმა და ნამი. ყვითელმა ბრძენმა აამოქმედა მიწის წმინდა სული და ცეცხლისა და წყლის ძალაც შემატა. მერე გაჩნდნენ ხეები და ბალახი, ფრინველები და ცხოველები, გველები, მწერები, თევზები  და კუები. ხის უფლისწულმა და ლითონების დედამ სინათლე და სიბნელე დაახლოეს და ასე შექმნეს ადამიანთა მოდგმა - ქალი და მამაკაცი. ასე, ნაბიჯ-ნაბიჯ გაჩნდა სამყარო.

 

ცხოველმყოფელი სივრცე

კოსმოგონური ემანაციიდან მომდინარე პირველი მოქმედება სამყაროს სივრცეების სტადიების ფორმირებას ემსახურება, მეორე - ამ სტრუქტურაში სიცოცხლის თესლის გადატანას. სიცოცხლე ორად იყოფა და უკვე თავად შობს და ავრცელებს ახალ სიცოცხლეს და აღიქვამს თავს ორ პოლარულ - ქალური და მამაკაცურ საწყისად. ფიზიოლოგიის გადასახედიდან მთელი ეს პროცესი შეიძლება განვიხილოთ როგორც ჩასახვა და დაბადება. ეს იდეაც კარგადაა გადმცემული მაორების კიდევ ერთ მეტაფიზიკურ გენიალოგიაში.

 

ჩასახვიდან - ზრდა

ზრდიდან - ფიქრი

ფიქრიდან - გახსენება

გახსენებიდან - ცნობიერება

ცნობიერებიდან - სურვილი .

სიტყვა შემოქმედი ხდება,

ის შეუერთდა ამღვრეულ ციალს

მან შექმნა ღამე

გრძელი ღამე და დიდებული ღამე,

უმდაბლესი ღამე და უმაღლესი ღამე,

შედედდა ღამე და ხელშესახები გახდა

ღამე რომელსაც შეიგრძნობ

ღამე რომელსაც ვერ ხედავ

ღამეს რომელიც სიკვდილით მთავრდება.

არარასგან - დაბადება,

არარასგან - ზრდა,

არარასგან - სიუხვე,

ზრდის ძალა,

სიცოცხლის სუნთქვა

ის შეუერთდა სივრცულ სიცარიელეს

და შვა

ჰაერის სფერო ჩვენს თავზე,

მიწაზე მოსრიალე ჰაერის სფერო,

ზეცის დიდებული თაღი ჩვენს თავზე

შეუერთდა დილის შუქს

და იშვა მთვარე -

ჰაერის სფერო ჩვენს თავზე

შეუერთდა მოელვარე ცას და

იშვა მზე.

მზე და მთვარე ზემოთ აცურდნენ

როგორც ზეცის მთავარი თვალები,

მერე ზეცა გახდა ნათელი

დილის ნათელი, ალიონის შუქი

მერე შუადღის შუქი,

კაშკაშა სინათლე ზეციდან წამოსული.

ზეცა ჩვენს თავზე შეუერთდა ჰავაიკას

და იშვა მიწა.

 

XIX საუკუნის შუა წლებში პოლინეზიური კუნძულის - ანაას ბელადმა, სახელად პაიორემ დახატა სურათი, სადაც შესაქმის დასაწყისია გამოსახული.  მისი  ნახატის პირველი დეტალი არის პატარა წრე, რომელიც ორ ელემენტს მოიცავს: ესენია ტე ტუმუ -  საძირკველი (მამრობითი საწყისი) და ტე პაპა - ზედნაშენი - კლდე ( მდედრობითი საწყისი).

პაიორე ამბობდა:

-       სამყარო იყო კვერცხის მსგავსი და მოიცავდა ტე ტუმუს და ტე პაპას. მერე ის გასკდა და წარმოიშვა სამი შრე - ქვედა შრეს ეჭირა ორი ზედა. ქვედა შრეზე იმყოფებოდნენ ტე ტუმუ და ტე პაპა, მათგან წარმოიშვა: ადამიანი, ცხოველი და მცენარე.

პირველი ადამიანი იყო მატატა. ის ხელების გარეშე დაიბადა და დაბადებიდან მალევე მიიცვალა. მეორე ადამიანს ერქვა აიტუ, ის ცალი ხელით, მაგრამ უფეხებოდ დაიბადა და უფროსი ძმასავით მალევე მიიცვალა. ბოლოს გაჩნდა მესამე ადამიანი ჰოატეა (ცა - კოსმოსი) და მას სრულყოფილი სხეული ჰქონდა. მას მოჰყვა ქალი სახელად ჰოატუ (მიწის ნაყოფიერება). ის ჰოატეას ცოლი გახდა და ასე გაჩნდა ადამიანთა მოდგმა.

როცა დედამიწის ქვედა შრე ადამიანებით აივსო, მათ ხვრელი გამოჭრეს ზედა შრეში და ასე შეძლეს შუა შრეზე ამოსვლა. ასე დაფუძნდნენ ისინი შუა შრეზე და ამოიყვანეს თან თავიანთი ცხოველები და მცენარეები ქვედა შრიდან. მერე ზემოთ ასწიეს უკანასკნელი, მესამე შრე და ასე გაჩნდა ჭერი მეორისთვის. ხოლოს კი მესამე შრეზეც გადავიდნენ საცხოვრებლად.  ამგვარად ადამიანთა მოდგმა უკვე სამივე შრეზე ცხოვრობდა.

მიწას ზეცა ეხურა თავზე, რომელსაც თავის მხრივ ჰქონდა საფუძველი და მასზე განლაგებული  შრეები და მათი შესაბამისი  ჰორიზონტები. ბოლო ჰორიზონტი მიწას უერთდებოდა. ადამიანები თავგამოდებულად მუშაობდნენ და ერთი მეორის მიყოლებით აგებდნენ ზეცის შრეებს, იქამდე ვიდრე საბოლოო წესრიგი არ დამყარდა.

 ტუამოტუანელების შექმნის სქემა  - ქვემოთ კოსმიური კვერცხი, ზემოთ ჩნდებიან ადამიანები და იწყება დედამიწის ფორმირება. (კენეტი. პ. ემორი „ პაიორეს შედგენილი ტუასმოტუას შექმნის რუკა“პოლინეზიური საზოგადოება Vol. 48, No. 1, p. 3).

პაიორეს ნახატის მთავარ ნაწილში გამოსახულნი არიან ადამიანები, რომლებიც ცდილობენ გააფართოვონ სამყაროს საზღვრები. ისინი ერთმანეთის მხრებზე დგანან და ზეცის თაღს ზემოთ სწევენ. სამყაროს საძირკველში კი ვხედავთ ორ საწყის ელემენტს ტე ტუმუს და ტე პაპას. მათგან მარცხნივ არიან მცენარეები და ცხოველები. მარჯვნის კი პირველი არასრულყოფილი ადამიანი და სრულყოფილი ქალი და მამაკაცი. ზეცის ზედა თაღზე ვხედავთ ოთხი ფიგურით გარშემორტყმულ ცეცხლს. ესაა სამყაროს ადრეული ისტორიიდან მოტანილი მოვლენა - „სამყაროს შექმნა თითქმის დამთავრებულიყო, რომ ტანგაროამ, რომელსაც ბოროტების ჩადენა ახარებდა, ზეცის თაღის თავზე ცეცხლი დაანთო და ასე ეცადა ყველაფრის განადგურებას. მაგრამ საბედნიერიდ ხანძარი შეამჩნიეს ტამატუამ, ორუმ  და რუანუკუმ. ისინი სასწრაფოდ ავიდნენ მიწიდან ზეცაში და ჩააქრეს ხანძარი.

კოსმიური კვერცხის ფორმა უამრავ მითში გვხვდება. ის წარმოგდენილია ბერძნულ-ორფეოსულში, ეგვიპტურში, ფინურში, ბუდისტურში და იაპონურში. „თავიდან არსებობა უბრალოდ არ არსებობდა, - ვკითხულობთ ჰინდის საიდუმლო სწავლებაში, - მერე ის არსებული გახდა. ის განვითარდა და გადაიქცა კვერცხად . ეს კვერცხი ერთი წლის განმავლობაში უძრავად იდო. უეცრად ის გაიყო. კვერცხის ნაჭუჭის ერთი ნაწილი  ოქროსი იყო, მეორე ვერცხლის. ვერცხლის ნაწილი მიწაა, ოქროსი კი ზეცა. გარე გარსი მთებია, შინაგანი - ღრუბლბი და ნისლი, ძარღვები მდინარეებია, სითხე ჩანასახში - ოკეანე, ხოლო ის რაც დაიბადა - მზე.“ კოსმიური კვერცხის ნაჭუჭი - სამყაროს სივრცის სტრუქტურაა, ხოლო ჩანასახის ნაყოფიერი ძალა აერთიანებს თავის თავში ბუნების ამოუწურავ ცხოველყოფელ ძალებს.

„სივრცე უსაზღვროა და თანაც გამუდმებით განახლებადი და ცვალებადი და სულაც არ ფართოვდება უსასრულოდ. ის რაც არსებობს ნაჭუჭია და არ არსებული უასრულობაში დაცურავს.“  ესაა თანამედროვე ფიზიკოსის მოკლე ფორმულირება, რომელიც იმ ხატს აღწერს რომელსაც ის 1928 წელს ხედავდა და თავის მხრივ ის, მითოლოგიური კვერცხის ხატს მთლიანად შეესაბამება. ამასთან თანამედროვე ბიოლოგიაში აღწერილი სიცოცხლის ევოლუცია,  თითქმის ემთხვევა კოსმოგონიური ციკლის ადრეულ სტადიებს მითოლოგიაში. ბოლო და ბოლოს, სამყაროს აღსასრული, რაზეც თანამედროვე ფიზიკოსები საუბრობენ, ჩვენი მზის ენერგიის ამოწურვით და მთელი კოსმოსის განადგურებით უნდა დადგეს. ეს ის მდგომარეობაა, რომელსაც ტანგაროას ცეცხლი გამოიწვევს. შემოქმედი-დამანგრევლის აპოკალიპტური მოძრაობები თან და თან უფრო დინამიური ხდება  და ასე გაგრძელდება, ვიდრე კოსმოგონური ციკლის მეორე ფაზაში, ყველაფერი ნეტარების ზღვაში არ ჩაიძირება.

სულაც არაა გასაკვირი, რომ კოსმიური კვერცხი შუაზე ტყდება, რათა იქიდან ადამიანის ფორმის საშინელი ფიგურა ამოვიდეს. ის შემოქმედი ძალის ანტროპომორფული პერსონიფიკაციაა. ძლევამოსილი, ცხოველმყფელი ერთი, როგორც მას კაბალა უწოდებს. „ძლევამოსილი ტა ‘აროა, რომელიც სიკვდილის წყევლას ატარებს, სამყაროს შემოქმედიც ხდება.“ ტაიტიზეც იგივე ლეგენდას მოვისმენთ, სამხრეთის ზღის სხვა კუნძულებზეც :

„ ის იყო ერთი და არ ჰყავდა მას არც დედა და არც მამა. ტა’აროა სიცარიელეში ცხოვრობდა. არ არსებობდა არც მიწა, არც ცა, არც ზღვა. მიწა ნისლეულს წარმოადგენდა და მყარი არ იყო. მერე ტა’აროამ თქვა :

 

ო, მიწიერო სივრცევ, ო ზეციურო სივრცევ,

ძირს უსარგებლო სამყაროა, ნისლის მდგომარეობაში მცურავი

ის დაცურავს და დაცურავს უხსოვარი დროიდან,

ო, უსარგებლო სამყაროს - გაფართოვდი!“

 

ტა’აროას სახე ხილული გახდა, ჩამოსძვრა მას ნაჭუჭი და მიწად იქცა. ტა’აროამ მიმოიხედა: გაჩნდა მიწა, გაჩნდა ზღვა, გაჩნდა ცა და ცხოვრობდა ტა’აროა როგორც ღმერთი და ტკბებოდა თავისი შემოქმედების ცქერით.“

ძველ ეგვიპტურ მითში წარმოდგენილია დემიურგი , რომელმაც სამყარო შექმნა მასტურბაციის აქტით. ძველინდურ მითში დემიურგი წარმოდგენილია იოგურ მედიტაციაში, როდესაც, მისივე გასაკვირად,  მისი შინაგანი ხედვის ფორმები გარეთ გამოიჭრა და მის გარშემო გაიყინა ბრწყინვალე ღმერთების პანთეონად. სხვა ინდურ სწავლებაში ყოველთა მამა ორ - ქალურ და მამაკაცურ საწყისად გახლეჩილია წარმოდგენილია, რომელიც ყველა ცოცხალ ქმნილებას ქმნის, მათი ყველა გამოვლინებით:

„თავიდან სამყარო მხოლოდ თვითონ იყო. ადამიანის ფორმით. მან გარშემო მიმოიხედა და ვერავინ იპოვა საკუთარი თავის გარდა. მერე მან პირველად დაიყვირა :  „მე ვარ ის“. ასე გაჩნდა სახელი  „მე“. ამიტომაც, დღესაც კი, როცა ადამიანს ეკითხებიან  სახელს, პირველ რიგში ის ამბობს; „მე ვარ“  და მხოლოდ მერე წარმოსთქვამს თავის მეორე სახელს, რომელიც ჰქვია.

მას ეშინოდა, ამიტომ, ჯერ კიდევ იქიდან მოყოლებული, მას ვინც მარტო რჩება შიში იპყრობს. ამ დროს მან გაიფიქრე: „არაფერი არაა ჩემს გარდა, მაშ რიღასი მეშინია?“ და გაქრა მისი შიში, რადგან მიხვდა, რომ ამის მიზეზი არ ჰქონდა. ჭეშმარიტად, მეორე სულიერის არსებობიდან მოდის შიში.

მან არ იცოდა სიხარული. ამიტომაც მან, ვინც მარტოა არ იცის სიხარული. მას მოუნდა მეწყვილეც ჰყოლოდა. ის გაიყო ქალად და მამაკაცად  და ისინი ერთმანეთს ჩაეხუტნენ. თავად გაიყვნენ ორ ნაწილად და ასე გაჩნდნენ ცოლი და ქმარი.  ამიტომაც ყოველი ჩვენგანი ერთი მთლიანის ნახევარია (ვიდრე მეორესთან არ შეუღლდება).  ისინი შეუერთდნენ ერთმანეთს და ასე გაჩნდნენ ადამიანები.

ქალს გაუკვირდა: „როგორღა თანამეყოფა ის მე თუ მან საკუთარი თავისგანვე შემქმნა?  კარგი, მაშინ მოდი დავიმალები.“ მაშინ ქალი ძროხად გადაიქცა, კაცი ხარად იქცა  და შეუერთდა მას, ასე გამრავლდნენ ძროხები. ქალი ფაშატად იქცა, კაცი ულაყად, მერე ქალი დედალ ვირად იქცა, კაცი მამლად - თანაეყო მას და ასე გაჩნდნენ   კენტჩლიქიანი ცხოველები. მერე ქალი ნეზვ თხად იქცა, კაცი -  ვაცად,   ქალი დედალ ცხვრად, კაცი - მამლად, თანაეყვნენ ერთმანთს და ასე გაჩნდნენ ცხვრები და თხები. ასე გაგრძელდა უსასრულოდ და ყველაფერი რაც წყვილებად არსებობს მათ გაამრავლეს, ჭიანჭველების ჩათვლით.

მერე თქვა კაცმა: „ ჭეშმარიტად მე ვარ რომელიც ვარ, რადგან მე შევქმენი ყოველივე ეს.“ ასე დაერქვა მას შემოქმედი. ვისაც ეს ესმის ის მის შემოქმედებაში არსებობს.

ამ მითოლოგიის თანახმად ინდივიდი და სამყაროს შემოქმედი ერთი და იგივე მნიშვნელობისაა. ეს ფართოდ გავრცელებული ხატია, ამიტომაცაა  დემიურგი ამ მითში წარმოდგენილი როგორც თვითობა. აღმოსავლელი მისტიკოსები წარმოგვიდგენენ  ამას როგორც რაღაცას სრულიად დამშვიდებულ, მარადიულ თანდასწრებას მისი თავდაპირველი ანდროგინული მდგომარეობით, როცა შემოქმედი საკუთარ შინაგან სამყაროში - მედიტაციაში ეშვება.

 

„ის ვისზეც მოქსოვილია ცა, დედამიწა და ატმოსფერო

მისი გონებით და მისი ყოველი ამოსუნთვით.

მხოლოდ ისაა ცნობილი როგორც ერთიანი სული

აღარაა საჭირო სხვა სიტყვები, ესაა ხიდი უკვდავების.“

მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ეს მითი შესაქმეზე შორეულ წარსულზე მოგვითხრობენ, ამასთან არც ადამიანის წარმოშობას უვლიან გვერდს. „ყოველი სული და სამშვინველი, - ვკითხულობთ ებრაულ „ზოარში“, - ვიდრე ამ სამყაროში შემოვა შედგება გაერთიაებული ქალური და მამაკაცური საწყისებისგან. როცა ის დედამიწაზე ეშვება ორ ნაწილად იყოფა, რათა სიცოცხლე ორ სხვა და სხვა სხეულს შთაბეროს. ქორწინების დროს, ნეტარი, დიადი სული, რომელმაც ყოველი სული და სამშვინველი იცის, მათ ისევ ერთად აერთიანებს, ისე როგორც თავდაპირველად იყვნენ და ისევ ერთ სულ და ერთ ხორც ხდებიან, და ერთი ინდივიდის მარჯვენა და მარცხენა მხარეებს ქმნიან... თუმცა ამ კავშირებზე გავლენას ახდენს ადამიანის საქციელი და ის გზა, რომელსაც ის მისდევს. თუ ადამიანი სუფთაა და მისი საქციელი მოსაწონია ღვთის თვალში, მაშინ ის ჰარმონიულად ერწყმის თავისი სულის ქალურ ნაწილს, რომელიც დაბადებამდეც მისი ნაწილი იყო.“

ეს ტექსტი კაბალადან  წარმოადგენს „დაბადების“იმ  ეპიზოდის კომენტარს, სადაც ადამისგან იშვა ევა.  მსგავსი კონცეფცია განიხილება პლატონის „ნადიმშიც“. სქესობრივი სიყვარულის  ამ მისტიციზმის თანახმად, უმაღლესი სასიყვარულო აქტი იმის გაცნობიერებაა, რომ დუალობის ილუზიის მიღმა იმალება ჭეშმარიტება, რომ ყოველი „ერთი“ წარმოადგენს ორივეს. ამის გაცნობიერებას იმ აზრთან მივყავართ, რომ გარე სამყაროს უთვალავი ინდივიდუალური ფორმიდან ყოველში, იქნება ეს ადამიანი, ცხოველი თუ მცენარე  და მინერალიც კი, დაფარულია უნიკალურობა, რომლის გამოც სასიყვარულო გამოცდილება ხდება კოსმოსური და ის შეყვარებული, რომელიც პირველი მიაღწევს ამ ხილვას შემოქმედის სიმაღლემდე იზრდება. ქალი იქნება ეს თუ მამაკაცი, ვინც ამ გამოცდილებას მიიღებს, შეიძენს იმას, რასაც შოპენჰაუერი ეძახდა „ყველგანმყოფი მშვენიერების შესახებ მეცნიერებას.“  „ამის შემმეცნებლი უკვე შეძლებს ისე გაიაროს სამყაროს შრეები, რომ შეჭამს იმას რასაც მოისურვებს, მიიღებს იმ ფორმას რასაც მოისურვებს“ და იმღერებს სიმღერას უნივერსალურ ერთობაზე, რომელიც შემდეგი სიტყვებით იწყება: „ო, მშვენიერი! ო, მშვენიერო! ო, მშვენიერო!“

 

ერთის მრავლად დაშლა

კოსმოგონიური წრე აგრძელებს ბრუნვას და ერთს მრავლად შლის. ამასთან ერთად, ყველაზე დიდი გარდატეხა, მიწისძვრის დროს გაჩენილი ნაპრალივით, ორ საწინაღმდეგო ნაწილად აცალკევებს სამყაროს ყოფიერების პლანს. პაიორეს სქემის მიხედვით ადამიანები ჩნდებიან ქვემოდან, წყვდიადიდან ამოდიან და მაშინვე თავიანთ საქმეს პოულობენ - ზეცას სწევენ ზემოთ. ისინი წარმოდგენილნი არიან როგორც მოძრავი, ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი არსებები. ისინი ქმნიან საბჭოებს, ბჭობენ, სამოქმედო გეგმებს ადგენენ. მათ აიღეს სამყაროში წესრიგის დამყარების პასუხისმგებლობა. თუმცა ჩვენ ვიცით, რომ მოძრაობის უძრავი წყარო რეჟისორივით თამაშობს კულისებს მიღმა.

მითოლოგიაში, მაშინაც კი, როდესაც ეს მოძრაობის უძრავი წყარო, ძლევამოსილი ცოცხალი მავანი, ყურადღების ცენტრშია,  შეინიშნება საოცარი სპონტანურობა სამყაროს ფორმირების პროცესში. ელემენტები კოდენსირდება და მოძრაობას იწყებენ თამაშის საკუთარი წესებისა და შემოქმედის ერთიანი სიტყვის მიხედვით. თვითგანადგურების მდგომარეობაში მყოფი კოსმიური კვერცხის ნაწილები ყოველგვარი გარეგანი დახმარების გარეშე, მოწესრიგებულად მოძრაობენ. მაგრამ, როცა პერსპექტივა იცვლება და მთავარი მოქმედი პერსონაჟები ცოცხალი არსებები ხდებიან, როცა კოსმოსი და ბუნების სამყაროები გამოსახულია მათი გადმოსახედიდან, ვინც ამ ტერიტორიებზე უნდა იცხოვროს, ვიღებთ  შედეგს, სადაც  გარემომცველი სამყარო სულ სხვა კუთხიდან არის წარმოდგენილი. სამყაროს ფორმები უკვე აღარ მოძრაობენ ცოცხალი, მზარდი ჰარმონიის მიხედვით განვითარებული არსებების „სახედ და ხატად.“ისინი უძრავად იყინებიან ან/და ინერტულები ხდებიან. თავად მსოფლიო სცენის საყრდენებიც კი, სამყაროს საფუძველიც კი იცვლება. ახალ, უფრო მყარ ფორმებში გადადის. მიწა ეკალს და სარეველას აღმოაცენებს და ადამიანი პიროფლიანი მოიპოვებს თავის პურს.

საქმე გვქვს მითების ორ სახეობასთან: ერთში დემიურგული ძალები თავად აგრძელებენ მოქმედებას, მეორეში კი ისინი კარგავენ წამყვან როლს  და კოსმოგონური წრის შემდგომი პროგრესის მოწინააღმდეგენიც კი ხდებიან. მითის ამ უკანასკნელ ფორმაში წარმოდგენილი წინააღმდეგობა ზოგჯერ, ჯერ კიდევ შესაქმემდე არსებულ წყვდიადის სტადიაში იწყება. იქამდე სანამ კოსმიური მშობლების კავშირი ჩამოყალიბდენა და შეიკვრება. მოდით ისევ მაორის ტომს დავესეხოთ განმარტებას ამ სერიოზულ თემაზე.

„რანგი (ცა) იწვა და მჭიდროდ ეკვროდა პაპას  (მიწა) მუცელს და ამის გამო მათ შვილებს არ შეეძლოთ დედის საშოდან გამოსვლა.

ისინი (მათი შვილები) უწონადო მდგომარეობაში იმყოფებოდნენ  და წყვდიადის სამყაროში დაცურავდნენ. ეს კი ასე გამოიყურებოდა: ზოგი დაცოცავდა, ზოგი აწეული ხელებით იდგა, ზოგი გვერდულად იწვა, ზოგი ზურგზე, ზოგი მოხრილი იდგა, ზოგი თავდახრილი, ზოგი ზემოთ აშვერილი ფეხებით, ზოგი დაჩოქილი, ზოგი მათ გარშემო შედედებულ  სიბნელეს ათვალიერებდა და ყოველი მათგანი ჩახუტებული რანგის და პაპას შიგნით იმყოფებოდა.

ბოლოს, ცისა და მიწის ჩასახულმა არსებებმა, რომლებიც ძალიან შეწუხდნენ წყვდიადში არსებობით შეთანხმება დაიწყეს:

-       მოდით გადავწყვიტოთ რა ვუყოთ რანგის და პაპას. ან დავხოცოთ ან როგორმე გავაცალკევოთ, - წარმოსთქვა ზეცისა და მიწის უფროსმა შვილმა ტუ-მატაუენგამ, - უკეთესი იქნება თუ თავს ნებას მივცემთ და დავხოცავთ.

-       ნუ დავხოცავთ, უბრალოდ გავაცალკევოთ, - თქვა ტყეებისა და იქ მობინადრე ცხოველებისა და ფრინველების ღმერთმა ტანე მაჰუტამ, - დაე ცა მიწის თავზე აიწიოს და მიწა ჩვენს ფეხებთან დაიწიოს. დაე ცა მოგვშორდეს, ხოლო მიწა ჩვენთან ახლოს დარჩეს, როგორც ჩვენი მზრუნველი დედა.

ღმერთი ძმები დაუსრულებლად ცდილობდნენ ცისა და მიწის გაყრას, მაგრამ ყველა მცდელობა ამაო იყო. ბოლოს ისევ ტანე მაჰუტამ ტყეების და მათში მობინადრე ცხოველების ფრინველების და მცენარეების ღმერთმა  შეძლო გამკლავებოდა ამ ერთი შეხედვით შეუსრულებელ მისიას.

მისი თავი დედამიწაზე დარჩა, ხოლო ფეხები ზემოთ აიშვირა ისე რომ, ჯერ შეეხო მამა-ზეცას, მერე კი მთელი ძალით დაჭიმა ხერხემალი და როგორც იქნა შესძლო ეს ორი ერთმანეთისთვის დაეშორებინა. უეცრად გაყრილმა რანგიმ და პაპამ ყვირილი და ჩივილი დაიწყეს: „რატომ სჩადიხართ ამ საშინელებას, რატომ გვაცალკევებთ ჩვენ, თქვენს მშობლებს? რატომ ცდილობთ დაგვხოცოთ?“  მაგრამ ტანე მაჰუტა არც უსმენდა და არც ჩერდებოდა, ყურს არ უგდებდა მათ კვნესა-გოდებას, სულ უფრო  მეტად აწვებოდა მიწას ქვემოთ და ზეცას და ზემოთ.

ეს ამბავი ძველ ბერძნულ მითოლოგიაშიცაა გადმოცემული მსგავსი სახით.  ჰესიოდე  აღწერს ურანის (მამა ზეცის) და გეას (დედა მიწას) განცალკევებას. ამ ლეგენდის თანახმად, ტიტანმა ქრონოსმა ნამგლით დაასაჭურისა მამამისი და ასე მოიცილა გზიდან. ეგვიპტურ იკონოგრაფიაში კოსმიური წყვილის ადგილები შეცვლილია: ზეცა დედაა, მამა კი მიწის ცხოველმყოფელ ძალებს განასახიერებს. თუმცა მითოლოგიური სქემა იგივე, წყვილს განაცალკევებს მათივე შვილი, ჰაერის ღმერთი - შუ. უძველესი შუმერული დაწერილი ტექსებიდანაც იგივე ამბავი მოგვდის ( თარიღდება III-IV ათასწლეუილი ჩვენს ერამდე). თავიდან იყო პირველყოფილი ოკეანე, მან წარმოშვა კოსმიური მთა, რომელიც ერთად შერწყმული მიწისა და ცისგან შედგებოდა   ან (ცა-მამა) და კი (დედა-მიწა). მათ შვეს ჰაერის ღმერთი ენლილი, რომელმაც განაშორა ან და კი, მერე კი თავად შეუერთდა თავის დედას და კაცობრიობა წარმოშვა.

ცისა და მიწის გაყოფა. ჩვეული ფიგურა ეგვიპტურ სამარხებსა და პაპირუსებზე. ღმერთი შუჰეკა აცალკევებს ნუთს და სებს. ესაა სამყაროს შექმნის მომენტი. ( მაქს მიულერი. ეგვიპტური მითოლოგია. ყველა რასის მითოლოგია. ბოსტონი კომპანია მარშალ ჯონსი 1918

ხოლო თუ სასოწარკვეთლი შვილების ეს საქციელი სასტიკად გეჩვენებათ, მაშინ ისლანდიურ „ედებში“ და ბაბილონის „შესაქმის ფილებში“ აღწერილ მშობლებთან ანგარიშის გასწორების ამბებთან ეს უბრალოდ უწყინარ ზღაპრებად მოგეჩვენებათ. უკანასკნელი დარტყმა ესაა დემიურგის როგორც „ბოროტების“ და „წყვდიადის“   თანდასწრება. ბრწყინვალე მეომარი შვილები ზიზღით ივსებიან თავიანთი მშობლებისადმი, ჩანასახოვანი ძალისაგან გამოფხიზლებულნი, დაუნანებლად, ხელის კანკალის გარეშე  ხოცავენ მათ,   ანაწევრებენ  და მათი ნაფლეთებისგან სამყაროს სტრუქტურას ქმნიან. ესაა იმ გამარჯვების სიმბოლო, რომლისკენაც ჩვენი გველეშაპთან შერკინება, გმირების მრავალსაუკუნოვანი ღვაწლის ისტორიის დასაწისი მიდის.

„ედდა“ გვამცნობს, რომ მას შემდეგ რაც გაიპო „ღრმა ნაპრალი“  ჩრდილოეთში ნისლიანი სიცივის სამყარო წარმოშვა, სამხრეთში  - ცეცხლის. მერე კი სამხრეთის სიცხემ გაალღო ჩრდილოეთის ყინულოვანი მდინარეები და შხამის ღრუბლებმა იწყო  წარმოქმნა.  მათგან წარმოიშვა წვიმა, რომელიც თრთვილად შედედდა. თრთვილი დნებოდა და წვეთავდა  და ეს გიგანტური წვეთები  სიცოცხლეს აღვიძებდა  - გიგანტურ, დუნე, ჰერმაფროდიტ, ჰორიზონტალურად გაწოლილ ფიგურას, სახელად იმირს. გოლიათს ეძინა და ძილში ოფლი მოსდიოდა, მის ერთ ფეხს მეორისაგან შეეძინა ვაჟი, მაშინ როდესაც მისი მანცხენა ხელი ქვეშ ჩაისახნენ ქალი და მამაკაცი.

თრთვილი დნებოდა და წვეთავდა და მისი წვეთებიდან  გაჩნდა ძროხა აუდუმლა. მისი ცურებიდან რძის ოთხი ნაკადი მოედინებოდა და იმირს სიცოცხლეს უხანგრძლივებდა. თავად ძროხა მხოლოდ მარილიან ყინულის ლოდებს ლოკავდა. პირველი დღის საღამოს, იმ ლოდიდან რომელსაც ლოკავდა გამოჩნდა ადამიანის თმა, მეორე დღეს - თავი, მესამე დღეს კი მთლიანად გამოჩნდა. მისი სახელი იყო ბური. ბურის ჰყავდა ვაჟი (დედა უცნობია) სახელად ბორი, რომელმაც ცოლად მოიყვანა იმ დროის ერთ-ერთი გოლიათის ქალიშვილი, რომლებიც იმირის  სხეულიდან გამოვიდნენ. მათ გაუჩნდათ სამი ტყუპი - ოდინი, ვილი და ვე.  მათ მოკლეს მძინარე იმირი და დაკუწეს მისი სხეული:

 

იმირის ხორცისგან იშვა მიწა,

მისი ოფლისგან ზღვა.

კლდეები - ძვლებისგან,

ხეები - თმებისგან,

თავის ქალისგან - ზეცა.

მერე დიადმა ღმერთებმა მისი ძვლებისგან შექმნეს

მიდგარდი - ადამიანთა მოდგმისთვის,

და ბოლოს მისი ტვინისგან

შეიქმნენ დიდი და პატარა ღრუბლები.

პოეტური ეპოსი „უფროსი ედდა“ ესაა ძველი სკანდინავიური 34 პოემის კრებული წარმართულ, გერმანიკულ გერმანიკულ ღმერთებსა და გმირებზე. პოემებს მომღერლები და პოეტები (სკალდები)  თხზავდნენ  ვიკინგებით დასახლებული ქვეყვების სხვა და სხვა კუთხეებში, გგრენლანდიის ჩათვლით, 900-1050 წლებში  და თავმოყრილი და გაერთიანებული კრებულში იქნა ისლანდიაში.  

„უფროსი ედდა“ ესაა ახალგაზრდა პოეტებისთვის შექმნილი თავისებური სახელძღვანელო, შედგენილი ისლანდიელი ქრისტიანი პოეტისა და ბარდის სნორი სტურლესონის მიერ (1178-1241). მასში განზოგადებულია გერმანული წარმართული მითები და გამოკვეთილია სკალდების პოეზიაზე ახალი ხედვა.

ამ ტექსტებში  წარმოდგენილ  მითებში ნათლად ჩანს ადრეულ მიწათმოქმედთა ფენა ( სადაც მოქმედებს თორი), ხოლო უფრო გვიან არისტოკრატულ  ფენაში - ვოტანი იგივე ოდინი, და ბოლოს მესამე საბედისწერო  ფალიკური კომპლექსი (ნიორთი, ფრეია და ფრეი) ირლანდიელი ბარდების გავლენას შეერწყა კლასიკური და აღმოსავლური თემები, ღრმააზროვანი და ამავე დროს გროტესკული მითიური სიმბოლოები და ფორმები.

მზე-ღმერთი მარდუქი ბაბილონური მითების გმირია, ხოლო თიამათი მსხვერპლი, საშინელი, დრაკონის გარეგნობის ქალი, დემონების ამალით - პირველყოფილი უძირო უფსკრულის ქალური განხორციელება. ქაოსი აქ წარმოდგენილია როგორც ღმერთების დედა, თუმცა ახალა იგი მთელი სამყაროს საფრთხეს წარმოადგენს. ღმერთი, მშვილდით და სამკაპით, კვერთხითა და ბადით შეიარაღებული, თავის ეტლზე ადის, უკან კი მებრძოლი ქარების არმია მიჰყვება. ეტლში შებმული ცხენების ოთხეული  გაწვრთნილია როგორ ჩაწიხლონ მტერი და ფლოქმებით ჩაფლან მიწაში: 

...მაგრამ თიამათს სახე არ მოუბრუნებია

და დაუღალავად სწყევლიდა მას,

მაშინ მბრძანებელმა იშიშვლა თავისი ძლევამოსილი ელვა-ხმალი

და ბოროტი თიამათისკენ მიმართა.

თან ეს სიტყვები დააყოლა

„შენმა ოსტატობამ მწვერვალებს მიაღწია

და ამაღლდი შენ მიუწვდომელ მწვერვალებზე.

შენმა გულმა გიკარნახა გამოგეწვიე და

ჩემს წინააღმდეგ ბრძოლა დაგეწყო.

შენი ბოროტი ზრახვები ჩემი და ჩემი წინაპარი ღმერთების

წინააღმდეგ არიან მომართული.

შეემზადოს შენი ჯარი! შეამზადონ

ყველა იარაღი საბრძოლველად!

აღსდექი!

მე და შენ შევერკინოთ სასტიკ ბრძოლაში!“

ამ სიტყვების გამგონე თიამათი

გონების დაკარგვამდე განრისხდა,

საშინელი ღრიალი მორთო,

შეტორტმანდა და უფსკრულებამადე შეინძრა,

წყევლების და ბოროტი ჯადოსნური

შელოცვების კითხვა დაიწყო.

ომის ღმერთებმა იარაღის აღებისკენ მოუწოდეს

და შეიბნენ ღმერთების მრჩეველი მარდუქი და თიამათი,

მიუახლოვდნენ ერთმანეთს საბრძოლველად.

მარდუქმა ბადე გაშალა და ქალი დაატყვევა.

ხოლო მის უკან მქროლავმა სასტიკმა ქარებმა

სახეში შეუბერეს.

საშინელმა ქარებმა და ქარიშხლებმა

აავსეს მისი სხეული.

მიატოვა ქალი სიმამაცემ და პირი საშინლად მოექცა,

კაცმა კი სამკაპით გაუპო მუცელი

დაგლიჯა მისი შიგნეული და გაუგლიჯა გული

სძლია ქალს

და მისი სიცოცხლე მოსპო.

მერე დააგდო ძირს და ფეხით გათელა.“ 

ამ ბრძოლის და თიამათის მრავალრიცხოვანი არმიის დამარცხების შემდეგ ბაბილონელი ღმერთი ისევ სამყაროს დედასთან დაბრუნდა.

დააბიჯა მეფემ თიამათს ზურგზე,

დაუნდობლად დაამსხვრია მისი თავის ქალა,

გამოუშვა მისი ძარღვებიდან სისხლი.

და ჩრდილოეთის ქარს გაატანა შორს.

მერე შეჩერდა ღმერთი

და ქალის უსიცოცხლო სხეულს დახედა.

და ვერაგი განზრახვა დაებადა თავში .

ორ ტოლ ნაწილად

გახლიჩა მისი სხეული - თევზივით.

ერთი ნაწილისაგან ზეცა შექმნა

და მთელი ზეციური სივრცე ,

დაუდგინა საზღვრები და დაუყენა მცველები

რათა მისი წყლები ემართათ

მოიარა ცა, მთელი მისი დიდებულებით

და ყველაზე ღრმა მორევთან

ააგო ნიიდიმუდის სამყოფელი,

და განსაზღვრა ღმერთმა მორევის სიღრმე.“

ამ გმირობის მერე მარდუქმა განაცალკევა ზეციური წყლები და ცის თაღით ჩაკეტა, ქვედა წყლები კი ფსკერზე დაუშვა. მერე კი მათ შორის საშუალო სამყაროში შექმნა ადამიანები.

მითში ყოველთვისაა გატარებული ის აზრი, რომ შესაქმის თავდაპირველი კონფლიქტი ის არაა, რაც შეიძლება გვეგონოს. მოკლული და დანაწევრებული თიამათი სულაც არაა საბოლოოდ მოსპობილი. თუ ქაოსს სხვა თვალით შევხედავთ, შევამჩნევთ, რომ უჩხული-ქაოსი მისივე თანხმობით იშლება ნაწილებად და მისი ფრაგმენტები საჭირო ადგილებში გადანაწილდება. ასე შექმნილი ფორმებიდან გამომდინარე, ყველაფერი თითქმის უხილავი, ძლევამოსილი ხელით რიგდება ტანჯვისა და ხიფათის გავლით. მაგრამ თუ თავად ემანაციათა მშობელი თანდასწრების სიღრმეებიდან შევხედავთ, ნათელი ხდება, რომ თავად სხეულიც ემორჩილება მის მწამებელ ხელს და ეს უხილავი ხელი თავისივე მსხვერპლის სურვილითა და თანხმობით მოქმედებს.

სწორედ ესაა მითის მთავარი პარადოქსი - მისი ორბუნებოვნება. თუ კოსმოგონური ციკლის დასაწყისში შეგვეძლო გვეთქვა, რომ : „ღმერთი არაფერში ერევა“ მაგრამ ამავე დროს „ღმერთი არის შემოქმედი, მფარველი და გამანადგურებელი.“  ახლა, ამ გარდამტეხი მომენტის ლოგიკის წყალობით, როცა ერთი მრავლად იშლება - ბედისწერა გვატყდება და ამავე დროს ასრულებს თავის მისიას. წყაროზე დაყრდნობით, სამყარო ფორმათა დიდებულებაა, რომლებიც ყოფიერებაში ნაწილებად იშლებიან და მასში უჩინარდებიან. მაგრამ ეს სწრაფმავალი ფორმები ტკივილს განიცდიან, მათ ომის ხმები აყრუებენ. მითები არ უარყოფენ მათ ტანჯვას (როგორც ჯვარცმის ამბავში), არამედ მიუთითებენ იმაზე, რომ თავად ამ ტანჯვაში, ჯერ კიდევ იქამდე, ვიდრე დაიწყება და ბოლოს დასრულების შემდეგ - სიმშვიდე ისადგურებს, რომელიც ზეციურ ვარდს - ყოფიერების არსს გამოხატავს.

ადამისა და ევას ცოდვით დაცემის ამბავში ნაჩვენებია  თავდაპირველ  სიმშვიდეს როგორ ცვლის ქვედა იერარქიის წესრიგის  აჯანყება. ადამმა და ევამ აკრძალული ხილი იგემეს და „ორივეს თვალები აეხილა“. მათთვის სამოთხის ნეტარება დასრულდა და შესაქმის ველი უკვე სხვა მხრიდანაც დაინახეს, გაიხედეს იმ ფარდის მიღმა, რომელიც ადრე დანარჩენი სამყაროსგან ფარავდათ. ამის შემდეგ ისინი გარდაუვალს შრომით და ჯაფით გაივლიან.

 

ხალხური მითები შესაქმეზე

ხალხური მითების სიმარტივე და ნაკლებად დამძიმებული სტილი კონტრასტში მოდის მრავალშრიანი კოსმოგონიური ციკლის სიღრმისეულ მითებთან. ისინი არ ცდილობენ სამყაროს საიდუმლოებებს ჩასწვდნენ  და ამას არც მალავენ. დროის მიღმა ჩამოწოლილი ნისლის იქით იკვეთება შემოქმედის ხატი, რომელიც სამყაროს ფორმას აძლევს. ოცნებები ესაა თიხა, რომლისგანაც ის სამყაროს ძერწავს. ესაა დენადი, წებოვანი და მდნარი მასალა. მიწა ჯერ კიდევ არ გამაგრებულა, კიდევ ბევრია შესაქმნელი, რათა მომავლის ადამიანებმა ცხოვრება შესძლონ.

აუცილებელია მკაცრად გაიმიჯნოს პრიმიტიული ხალხების (მეთევზეები, მონადირეები, მცენარეთა შემგროვებლები და მისთანანი) მითოლოგია  და იმ ცივილიზაციების, რომლებიც სოფლის მეურნეობის, მესაქონლეობის და მემცენარეობის განვითარების შედეგად გაჩნდნენ. უამრავი ცივილიზაცია, რომლებსაც ჩვენ პრიმიტიულს ვეძახით, თავისი არსით კოლონიალურია. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ  მათში განვითარებული კულტურა შერწყმულია ადგილობრივ წესრიგთან  და მასზე ისეა მორგებული, რომ უფრო მარტივი მოთხოვნილებების მქონე საზოგადობის საჭირობები დააკმაყოფილოს.  ასეთი გაუგებრობის თავიდან ასაცილებლად, მე, განუვითარებელ ან დეგრადირებულ ტრადიციებს  „ხალხურ მითოლოგიას“ ვუწოდებ. ეს ტერმინი შესაბამისია მაშინ, როცა კვლევებში ვადარებთ სხვა და სხვა უნივერსალურ ფორმას,  თუმცა ის ნაკლებად ეფექტურია ზუსტი ისტორიული ანალიზის დროს.

„მოხუცი კაცი მოგზაურობდა, - ყვება მონტანას შავტერფათა ტომი, - მან შექმნა ადამიანები და საგანთა წესრიგი. ის სამხრეთიდან ჩრდილოეთში მოვიდა და შექმნა ცხოველები და ფრინველები და ასე მიიწევდა წინ. მან შექმნა მთები და პრერიები, ტყეები და პირველი ჭალები. ასე მიიწევდა წინ ჩრდილოეთისკენ და გზა და გზა საგნებს ქმნიდა.  გაჩნდნენ მდინარეები, წამოვიდნენ ჩანჩქერები. ის მიწას წითლად ღებავდა და სამყაროს ისეთად ხატავდა როგორსაც ახლა ჩვენ ვხედავთ. მან შექმნა ირმის ნახტომი ( ტეტონი) და მერე გადაკვეთა ის. ბოლოს დაიღალა,  ბორცვზე ავიდა და დასასვენებლად მიწვა. ის მიწაზე დაწვა გაშლილი ხელებით და საკუთარი სხეული ქვებით შემოღობა, ისე რომ ხელების, ფეხების, თავისა და მთელი ტანის მოხაზულობა გამოიკვეთა. ახლაც შეგიძლიათ ეს კლდეები იხილოთ.  როგორც კი დაისვენა ისევ ჩრდილოეთისკენ აიღო გზა. მიწის გოროხს ფეხი წამოკრა და მუხლებზე დაეცა. მან უთხრა გოროხს: „რა ცუდი ხარ, შენს გამო დავეცი.“ ასწია ორი დიდი ქვა და მათ „მუხლები“ დაარქვა. ასე ჰქვიათ მათ დღემდე. გასწია ისევ ჩრდილოეთისკენ და იმ ქვებით თან რომ მიჰქონდა ააშენა სურნელოვანი და ბალახოვანი ბორცვები (Sweet Grass Hills).

კჰემუ ძერწავს ფარაონის ვაჟს მეთუნის ბორბალზე, ვიდრე თოტი განსაზღვრავს მისი სიცოცხლის ხანგრძლივობას. პტოლემეუსის პერიოდის პაპირუსიდან (ე.ა უოლის ბაჯი. ეგვიპტელი ღმერთები. ლონდონი. მეთუენა  1904).

ერთხელ მოხუცი მიხვდა, რომ აუცილებლად უნდა შეექმნა ქალი და ბავშვი. მან ორივე თიხისგან გამოძერწა - დედაც და შვილიც. როგორც კი თიხას ადამიანის ფორმა მისცა წარმოთქვა: „შენგან უნდა შეიქმნან ადამიანები“, მერე დააფარა ამ მასალას, დატოვა ასე და თავად გაეცალა. მეორე დღეს ისევ მიაკითხა, გადახდა საფარი და აღმოაჩინა, რომ თიხის ფიგურები უკვე იცვლებოდნენ. დატოვა ასე და მეორე დილითაც მიაკითხა, ნახა, რომ კიდევ უფრო შეცვლილიყვნენ, მერე კიდევ უფრო. მეოთხე დილას, როცა ისევ გადახადა ნამუშევარს შეხედა ფიგურებს და უბრძანა ამდგარიყვნენ და გაევლოთ. მათაც შეასრულეს ბრძანება. ისინი მდინარეზე გაყვნენ შემოქმდს და მან იქ გაამხილა თავისი სახელი Na’pi - მოხუცი კაცი.

როცა ის მდინარესთან გაჩერდა, ქალმა უთხრა:

-       ჩვენ შევძლებთ მარადიულად ვიცოცხლოთ და არასოდეს მოვკვდეთ?

-       ამაზე არასოდეს მიფიქრია  და ახლა უნდა მოვიფიქრო, - უპასუხა მან, - ავიღებ ამ  ხარის გამხმარ ნაკელს და მდინარეში გადავაგდებ და თუ ის არ ჩაიძირება მაშინ გარდაცვლილი ადამიანები ოთხი დღის მერე აღდგებიან, მაგრამ თუ ჩაიძირება მაშინ საბოლოოდ მოკვდებიან.“

მან ისროლა ნაკელი წყალში და ის არ ჩაიძირა, ქალი დაიხარა, აიღო ქვა და თქვა:

-       არა, მე ამ ქვას ვისვრი და თუ არ ჩაიძირება ადამიანები სამარადისოდ იცოცხლებენ. მაგრამ თუ ჩაიძირება ადამიანები დაიხოცებიან, ისე რომ სიბრალულს დამოიწვევს ეს მათში. ამ სიტყვებით ქალმა ქვა წყალში ისროლა და ის ჩაიძირა.  

აი ხედავ, - უთხრა კაცმა, - თქვენ უკვე აირჩიეთ ყველა ადამიანის სიკვდილი.

სამყაროს წესრიგი, ადამიანის შექმნა და გადაწყვეტა მარადიულად იცხოვრებდა თუ არა - შემოქმედზე პრიმიტიული ზღაპრების ტიპიური თემაა. ჩვენ ახლა უკვე ვეღარ გავიგებთ რამდენად სერიოზულად ან რა კუთხით აღიქმებოდა ოდესღაც ეს თქმულბები. მითოლოგიურ  ხერხებში ჭარბობს ირიბი რეფერენციები. მრავალი გადმოცემა გამოქვეყნებულია კრბულებში როგორც სამყაროს შექმნის შესახებ მოთხრობები. ისინი უფრო პოპულარულად ითვლებოდნენ, ვიდრე სახარების ამბები. ასეთი სახალისო მითოლოგიზირება ნორმალური ყველა ცივილიზაციისთვის როგორც მაღალგანვითარებულისთვის ისე ნაკლებად განვითარებულისთვის. უფრო პრიმიტიული საზოგადოების წევრებმა შესაძლოა უფრო სერიოზულად მიიღოს ისინი, მაგრამ საერთო ჯამში ვერ ვიტყვით, რომ ისინი წარმოადგენენ რაიმე დოქტრინას ან ლოკალურ მითს. მაგალითად მაორის ტომის ლეგენდაში  ჩვენ აღმოვაჩენთ  ზოგიერთ რთულ კოსმოგონიურ ხატს. მაგალითად მათ აქვთ წარმოდგენა კვერცხზე, რომელიც ფრინველს ჩაუვარად პირველყოფილ ზღვაში.  ის გატყდა და იქიდან გამოვიდნენ ქალი და მამაკაცი, ბიჭი და გოგონა, აგრეთვე ღორი, ძაღლი და კანოე. ყველანი ჩასხდნენ კანოეში და გაცურდნენ   ახალ ზელანდიაში. ესენი აშკარა ზღაპრული ვარიაციებია კოსმოგონიური კვერცხის თემაზე.

კამჩატკის მცხოვრებნი ყვებიან ღმერთზე, რომლებიც თავდაპირველად ცაზე ცხოვრობდა, მერე კი მიწაზე დაეშვა. როცა გარშემო თავის  თოვლმავალით დაირებოდა, ახლად შექმნილი დედამიწა თრთოდა მის ფეხქვეშ და იბზარებოდა როგორც თხელი, მყიფე ყინული. მას შემდეგ დედამიწა ნაკეცებითა და ნაპრალებითაა დაფარულ. ხოლო ყირგიზები ცენტრალური აზიიდან ყვებიან, რომ როცა უძველეს დროში ორი ადამიანი დიდ ხარს აძოვებდა. დიდხანს დარჩნენ უწყლოდ და უკვე იხოცებოდნენ წყურვილით, როცა ცხოველმა თავისი მაგარი რქებით მიწა გააპო და წყალი უშოვა. ასე გაჩნდნენ ყირგიზეთში ტბები.

მითებსა და ხალხურ ზღაპრებში ხშირად ჩნდება მასხარა ან სულელი, სამყაროს ბრძენი შემოქმედის ანტიპოდი. ის ანსახიერებს ამ ამაოების სამყაროს ყველა ტანჯვას და სიმძიმეს. ახალი ბრიტანეთის მელანეზიელებს აქვთ ლეგენდა „ბნელი არსების“ შესახებ, რომელიც „დროის დაწყებამდე“ ცხოვრობდა. მან მიწაზე დახატა მამაკაცის ორი ფიგურა,  მერე კანი გაიჭრა და თავის ნახატს სისხლი აპკურა. მერე ორი დიდი ფოთოლი მოწყვიტა და ნახატებს დააფარა და ისინი ორ ცოცხალ მამაკაცად იქცნენ. ერთს ერქვა ტო კაბინანა, მეორეს კი ტო კარვუვუ.

ტო კაბინანა წავიდა და ავიდა ქოქოსის პალმაზე, ხე დახუმძლული იყო ყვითელი ნაყოფით. მან მოგლიჯა ორი მკვახე კაკალი და მიწაზე ჩამოყარა.  ისინი გასკდნენ და ორ მშვენიერ ქალად იქცნენ. ტო კარვუვუ აღქრთოვანდა მათი სილამაზით და იკითხა, თუ საიდან მოიყვანა ისინი ძმამ.

აძვერი ქოქოსის პალმაზე, - ასწავლა ტო კაბინანამ, - მოწყვიტე ორი მკვახე კაკალი და ჩამოყარე მიწაზე.

ძმა ასეც მოიქცა, მაგრამ ტო კრვუვუმ კაკლები  წვერით ქვემოთ ჩამოყარა და იქიდან გამოსულ ქალებს გაბრტყელებული ულამაზო ცხვირები ჰქონდა.

ერთხელ ტო კაბინანამ გამოჭრა ხისგან თევზი თჰუმი და ოკეანეში გაუშვა, რათა  ოკეანე თევზებით გავსილიყო. თევზმა თჰუმმა ნაპირთან მიიყვანა  სხვა თევზები მალივარანები, სწორედ იქ სადაც ტო კაბინანა თავის დაჭერილ თევზებს აგროვებდა. ტო კარვუვუს ძალიან მოეწონა თევზი თჰუმი და მოუნდა თავადაც ასეთივე ჰქონოდა. მაგრამ სანამ ძმამ აუხსნა როგორ გამოეთალა, მან იჩქარა და ზვიგენი გამოჭრა. ეს ზვიგენი კი მალივარანს ჭამდა, იმის მაგივრად რომ ნაპირზე გამოერიყა. ტო კარვუვუმ ინანა თავისი საქციელი, ძმასთან მივიდა და უთხრა:

-       ნეტავ არ გამომეთალა ეს თევზი, ის არაფრისმაქნისია, მხოლოდ სხვა თევზებს ჭამს.

-       ეს რა თევზია? - ჰკითა ძმამ.

-       მე ზვიგენი გამოვთალე, - მიუგო ტო კარვუვუმ.

-       ეს რა ჰქენი ადამიანო! - წამოიძახა ძმამ, - შენ გამო ახლა ჩვენი მოკვდავი შთამომავლები დაიტანჯებიან. შენი თევზი სხვა თევზებსაც შეჭამა და ადამიანებსაც.

ეს ამბავი ერთი შეხედვით პრიმიტიული ჩანს, მაგრამ მასში ვხედავთ ერთი მიზეზის (ბნელი არსების, რომელმაც თავისი თავი ორად გაყო) გამო როგორ ჩნდება სამყაროში დუალიზმი - სიკეთე და ბოროტება. ეს ამბავი არც ისე უწყინარია როგორც ჩანს. უფრო მეტიც ესაა პლატონისეული ზვიგენის არქეტიპის მეტაფიზიკური პრეამბულა. რომელიც მარტივად გამოიხატება ძმების ჩვეულებრივ საუბარში.  მითებში ყოველთვის გვხვდება ასეთი სცენები, ყოველ მათგანში ჩნდება ანტაგონისტი, ბოროტების განსახიერება, მასხარას ან სულელის როლში. ყოველი დემონი - ძლიერი იქნება ის, უჭკუო არსება თუ გაქნილი, დახელოვნებული მატყუარა - ყოველთვის წარმოგვიდგება ბოროტი და კომიკური ტრიქსტერის სახით. მიუხედავად იმის, რომ მათ შეუძლიათ სძლიონ სივრცესა და დროს, თავად ისინიც და მათი საქმეებიც უბრალოდ ქრებიან, როგორც კი ტრანსცენდენტური ძალას მოიკრებს. ისინი წარმოგვიდგებიან, როგორც პერსონაჟები, რომლებიც შეცდომებს უშვებენ. ისინი ჩრდილოვანი სუბსტანციები არიან და ჩრდილების სამეფოს არასრულყოფილებას განასახიერებენ  და ვიდრე მეორე მხარეს ვრჩებით, ფარდა ვერსად გაქრება.

ციმბირელი შავი თათრები ყვბიან, რომ როცა შემოქმედმა პაიანამ ადამიანები შექმნა, აღმოაჩინა, რომ მათთვის სული შთაბერვა არ შეეძლო. მას მოუწია ზეცაზე ასვლა და უმაღლესი ღმერთისაგან - კუდაისგან სულის წამოღება, ადამიანების უსიცოცხლო სხეულებს ამ დროს ბეწვგაცლილი ძაღლი დარაჯობდა. როგორც კი პაიანა წავიდა, მოვიდა ბოროტი დემონი ერლიკი და ძაღლს უთხრა:

-       მთელი ბეწვი გაგცვენია, შემიძლია ოქროს ბეწვი მოგცე, თუ ამ ადამიანებს ჩემს ხელში ჩაყრი, მათ ხომ ჯერ სულებიც არ აქვთ.

ძაღლს მოეწონა ეს შემოთავაზება და ადამაინები დემონს მისცა, მათ დარაჯობას შეეშვა. ერლიკმა ისინი თავისი ნერწყვით დაასველა, მაგრამ როგორც კი დაინახა, რომ ღმერთი უახლოვდებოდა  და ხალხის გაცოცხლებას აპირებდა, მიატოვა ადამიანები და გაიქცა.

ღმერთი მოვიდა, დაინახა რაც მომხდარიყო და ადამიანების სხეულები ამოაბრუნა. ამიტომაც გვაქვს შიგნით სიბინძურე და ნერწყვი.

ხოლო როცა ყველა კოსმოგონიური ასოციაციისგან ვთავისუფლდებით, შემოქმედის დემონურ - ტრიქსტერული ასპექტი ზღაპრების საყვარელი პერსონაჟი ხდება, იმ ზღაპრებშიც კი, რომლებსაც უბრალოდ გასართობად ყვებიან.  ამის სახალისო მაგალითია კოიოტი, რომელიც ამერიკის ველებზე ცხოვრობს. ევროპულ ხალხურ ზღაპრებში კი ასეთია მელია რენარი.

ხალხური მითოლოგია შესაქმეზე გვიყვება მხოლოდ იმ მომენტიდან,  როცა ტრანსცენდენტური ემანაციები იხლიჩება სივრცულ ფორმებად. თუმცა ეს არანაირად არ განსხვავდება დიდი მითოლოგიისაგან იმ ნაწილში რაც ადამიანის ბედისწერის განსაზღვრას ეხება. მათი ყველა სიმბოლური პერსონაჟი თავიანთი შინაარსით და ხშირად  გარეგნობითა და საქციელითაც გვაგონებენ დიდი მითების პერსონაჟებს. ხოლო უცნაური სამყარო, სადაც მოქმედება ხდება - დიდებული ემანაციის სამყაროა - ესაა ეპოქა და სამყარო ღრმა ძილსა და გამოღვიძებულ ცნობიერებას შორის, იქ, სადაც ერთი იყოფა მრავლად და მრავალი ერთიანდება ერთში.

წიგნის თავები


წიგნის ელექტრონული ვერსიის შეძენა წიგნის გადმოწერა
იყიდე ჩვენი ელ. წიგნები PDF და MOBI (ქინდლის) ფორმატში

წიგნების სია

მეგობრებო, თქვენ გაქვთ შესაძლებლობა, რომ შეიძინოთ მაგმას ბიბლიოთეკის საუკეთესო წიგნები ელექტრონულ - PDF და MOBI (ქინდლის) ფორმატებში.

წიგნის მოთხოვნა

ტექსტის ზომა 16px
ტექსტის ფერი #666666
ფონის ფერი #ffffff